ئێوەش دەتوانن بابەتەكانتان لە ڕێگەی ئەم پەیجی فەیسبووكەوە بنێرن.
Facebook.com/ZhingaParezan
كوردستان ئاو بەتەنها موڵکی تۆ نییە بە گوژانەوەی گڵۆپێک سروشت بپارێزە گەرانەوە بۆ سروشت گەرانەوەيە بۆ ژيانێكى ئاسودە

ئه‌و مندالانه‌ى له‌ شاردا ده‌ژین زیاتر دوچارى كێشه‌ى زیره‌كى ده‌بنه‌وه‌

زانایانى زانكۆى "مۆنتانا"ى ئه‌مه‌ریكى له‌ نوێترین لێكۆلینه‌وه‌دا گه‌یشتنه‌ ئه‌و ده‌ره‌نجامه‌ى كه‌ ئه‌و مندالانه‌ى له‌ شاره‌كاندا ده‌ژین ، ئه‌وا زیاتر تووشى كێشه‌كانى بیر و هۆش و زیره‌كى ده‌بنه‌وه‌، له‌ چاو ئه‌و مندالانه‌ى كه‌ له‌ گونده‌كاندا ژیان به‌سه‌ر ده‌به‌ن ، چونكه‌ ئاو و هه‌واى شاره‌كان به‌هۆى پیسیه‌وه‌ زیانى ته‌ندروستى به‌ مرۆڤ ده‌گه‌ینێت ، بۆیه‌ توێژینه‌وه‌كه‌ شارى مه‌كسیكو سیتى پایته‌ختى مه‌كسیك به‌ نموونه‌ وه‌ریگرتووه‌ ، به‌وه‌ى كه‌ چرى دانیشتوان زۆره‌و ئاو هه‌واى ئه‌و شاره‌ش له‌ ژێر مه‌ترسی دایه‌ ، بۆیه‌ رێژه‌ى ئه‌و مندالانه‌ى كه‌ تووشى زه‌هایمه‌ر بوونه‌ته‌وه‌ له‌و شاره‌دا بۆ 8 ملیۆن مندال زیادى كردووه‌ .

به‌پێى راپۆرتێكى رێكخراوى ته‌ندروستى جیهانى نزیكه‌ى 4.3 ملیۆن كه‌س له‌ جیهاندا
به‌هۆى چه‌ندین نه‌خۆششیه‌وه‌ پێش وه‌خته‌ مردوون، كه‌ له‌ ئه‌نجامى پیسبوونى هه‌واوه‌وه‌ ئه‌و نه‌خۆشیانه‌ى لێكه‌وتووته‌وه‌.

كوردستان تیڤی

ملیۆنێرەكانی پشت تانكەرەكانی نەوت

لە هەرێمی كوردستاندا گواستنەوەی نەوت بە رێگەی تانكەرەوە قەبارەیەكی گەورەی هەیە، چەندین كۆمپانیای ناوخۆیی لەو بازرگانییە ئاڵاون و بەو هۆیەوە داهاتێكی زەبەلاحیان پێكەوە ناوە، لە كاتێكدا بەهۆی نەبوونی یاسایەكی تایبەت بە كەرتی گواستنەوەی نەوت، هیچ پێوەرێك بۆ رێكخستنی كاری بەڵێندەرەكانی گواستنەوەی سووتەمەنی لە ئارادا نییە و ئەوەش كۆمەڵێك شوێنەواری نەرێنی دروست كردووە.
قەبارەی گواستنەوە بە تانكەر
نزیكەی كۆی پرۆسەی گواستنەوەی نەوت و بەرهەمەكانی لە كوردستاندا لە رێگەی تانكەرەوە جێبەجێ‌ دەكرێت. كەرتی گواستنەوەی نەوت و بەرهەمەكانی، گواستنەوەی نەوتی خاو لە كێڵگەكانەوە لەلایەك و لەلایەكی تر بەرهەمەكانی نەوتی لە پاڵاوتگەكانەوە بۆ دەرەوە و ناوخۆ لەخۆ دەگرێت. نەوتی خاو لە رێگەی تانكەرەوە بۆ توركیا دەگوازرێتەوە و تەنیا لە ماوەی 2012-2014دا، بڕی 24 ملیۆن و 360 هەزار و 114 بەرمیل نەوتی خاو بە تانكەر هەناردەی توركیا كراوە و لە بەرامبەردا بەرهەمەكانی نەوتی لە توركیاوە بە تانكەر هاوردە كراونەتەوە.
بەشێك لە نەوتی خاوی كێڵگەكان بەمەبەستی دابینكردنی بەرهەمەكانی نەوتی بۆ بەكاربەرانی ناوخۆیی بۆ پاڵاوتگەكانی ناوخۆ دەگوازرێتەوە و لە ماوەی 2007-2014دا، بڕی 123 ملیۆن و 924 هەزار و 100 بەرمیل بۆ بەكاربەرانی ناوخۆیی كوردستان لە رێگەی پاڵاوتگە بچووكەكانەوە دابین كراوە، وەك بەنزین، نەوتی سپی و گازوایل. ئەوەش كە لە بەرهەمە نەوتییەكانی وەك نەفتا و نەوتی رەش دەمێنێتەوە، بڕێكی زۆری هەر بە تانكەر بۆ ئێران دەگوازرێتەوە و بەشێكیشی بەسەر كارگەكانی پیشەسازی وەك كارگەكانی چیمەنتۆ، قیر، ئاسن و.. هتد، دابەش دەكرێن.
تانكەرەكانی سووتەمەنی بەشێوەیەكی گشتی 36 هەزار لیتر هەڵدەگرن، كرێی گواستنەوە بە تۆن دیاری دەكرێت، دیاریكردنی قەبارەی ئەو 36 هەزار لیترەی تانكەرێك هەڵی گرتووە، بەپێی جۆری بەرهەمە نەوتییەكە دەگۆڕێت، ئەوەش بەهۆی سووكی و قورسی كێشی بەرهەمەكانی نەوتییەوە. بەگشتی گواستنەوەی نەوت و بەرهەمەكانی لە رێگەی تانكەرەوە قەبارەیەكی گەورەی هەیە و یەكێك لە چالاكییە گەورەكانی پیشەسازیی نەوت لە كوردستاندا پێك دێنێت. قازانجێكی زەبەلاحی بۆ ژمارەیەك لە بەڵێندەر و كۆمپانیای ناوخۆیی مسۆگەر كردووە، لە پاڵ رەخساندنی هەزاران دەرفەتی كار كە خۆی لە شوفێری تانكەرەكان دەبینێتەوە.

بەڵێندەرەكانی گواستنەوەی نەوت
لە هەرێمی كوردستاندا چەندین كۆمپانیا و بەڵێندەری گواستنەوەی نەوت كار دەكەن، زۆرینەی بەڵێندەرەكان خۆماڵین و خاوەندارێتییان بۆ چەند بەرپرسێكی سیاسی یان نزیكەكانیان دەگەڕێتەوە. "قەیوان و عێراق ئۆیڵ" دوو لە گەورەترین كۆمپانیای بواری گواستنەوەی نەوت و بەرهەمەكانین لە كوردستاندا. هەردوو كۆمپانیاكە نەوت و بەرهەمەكانی بۆ دەرەوە، نەوتی خاو بۆ توركیا و نەفتا و نەوتی رەش بۆ ئێران دەگوازنەوە. لە ناوخۆی كوردستان نەوتی خاو بۆ پاڵاوتگەكان و لەوێشەوە بۆ بەكاربەرانی ناوخۆیی و كارگەكانی پیشەسازی دەگوازنەوە.
قەیوان خاوەندارێتییەكەی بۆ بەرپرسانی باڵای یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان و عێراق ئۆیڵ خاوەندارێتییەكەی بۆ بەرپرسانی باڵای پارتی دیموكراتی كوردستان دەگەڕێتەوە.
لە پاڵ (قەیوان و عێراق ئۆیڵ)دا، چەندین كۆمپانیا و بەڵێندەری گواستنەوە ئامادەییان هەیە، لە ناویاندا كۆمپانیاكانی وەك "میللەت، سەگرمە، كۆرمۆر، فۆكس، پەیوەند، زەنبوور، نەهار مستەقبەل، ئەرتووش، سامان، مونافز، ریكۆ، زیپۆ و.. هتد"، خاوەندارێتی زۆرینەی ئەو كۆمپانیایانەش دیسان بۆ حزب و كەسانی باڵادەستی ناو حزبەكان دەگەڕێتەوە.
هەندێك لە كۆمپانیاكانی گواستنەوەی نەوت، هاوكات خاوەندارێتی ئەو تانكەرانەش دەكەن كە نەوت و بەرهەمەكانی دەگوازنەوە، هەریەك لە كۆمپانیاكانی وەك قەیوان و عێراق ئۆیڵ خاوەنی سەتان تانكەری گواستنەوەی نەوتن، ئەو كۆمپانیایانە كرێی مانگانە یان كرێبار بە شوفێرەكانیان دەدەن، لە كاتێكدا كۆمپانیاكانی تر خاوەنی تانكەر نین، بگرە تانكەر و شوفێر پێكەوە بە كرێ‌ دەگرن و رۆڵی نێوانگیری لە نێوان وەزارەتی سامانە سروشتییەكان و كڕیارەكان دەگێڕن. شوفێرانی خاوەن تانكەر، لە بەرامبەر گواستنەوەی هەر بارێكدا، بەپێی مەودا و قەبارەی بارەكەیان كرێ‌ وەردەگرن.

داهاتی گواستنەوەی نەوت
كەرتی گواستنەوەی نەوت بە یەكێك لە شاراوەترین كەرتەكانی پیشەسازی نەوت و گازی كوردستان دادەنرێت، چونكە لەرووی یاساییەوە رێك نەخراوە، ئەوەش ئەوەندەی تر دۆسیەكەی تاریك كردووە. شێركۆ جەودەت سەرۆكی لێژنەی پیشەسازی و وزەی پەرلەمانی كوردستان دەركردنی یاسای گواستنەوەی نەوت بە گرنگ دەزانێت و پێی وایە بە یاسایی كردنی كەرتی گواستنەوەی نەوت زۆرێك لە كێشەكان چارەسەر دەكات.
بۆ یەكەمین جار لە راپۆرتی دارایی وەزارەتی سامانە سروشتییەكان كە لە ساڵی رابردوو بڵاو كرایەوە، ئاماژە بە تێچووەكانی گواستنەوەی نەوت دراوە. راپۆرتەكە داهات و تێچووی نەوت و گاز لە ماوەی ساڵانی 2007-2013 لەخۆ دەگرێت، بەڵام لە شیكردنەوە و خستنەڕووی ژمارە و داتاكاندا بەتەواوی ناڕۆشن و ئاڵۆز كراوە.
لە بەشی دابەشبوونی تێچوونەكانی وەزارەت لەو راپۆرتەدا، لە بەرامبەر تێچوونەكانی گواستنەوەی بەرهەم لە ماوەی 2007-2013 بڕی 96 ملیۆن و 725 هەزار و 890 دۆلار دانراوە، بەڵام لە خشتەی دابەشبوونی داهاتەكانی نەوت و گاز لە هەمان ماوەدا، خانەیەك بەناوی (كرێی تانكەر) هاتووە و بە بڕی 60 ملیۆن و 59 هەزار و 919 دۆلار ئاماژەی بۆ كراوە. لە باڵانسی كۆتایی 2013 بەپێی ژمێرەكانی بانكی وەزارەتی ناوبراو، بەشی (كرێی تانكەرەكان) بڕی 58 ملیۆن و 155 هەزار و 869 دۆلاری وەك باڵانسی كۆتایی بۆ دانراوە. هەمان راپۆرت بەشێكی تری پێوەست بە باجی سەر تانكەرەكانی لەخۆ گرتووە و بڕەكەی بە 48 ملیۆن و 877 هەزار و 547 دۆلار دانراوە، هاوكات لە بەشی تێچووەكانی بەكارخستندا، دیسان خانەیەك بەناوی (تێچووەكانی گواستنەوەی بەرهەم) هەیە و  بڕی 47 ملیۆن و 89 هەزار و 867 دۆلاری بۆ دیاری كراوە.
وەزارەتی سامانە سروشتییەكان هیچ روونكردنەوەیەكی لەبارەی دەستەواژەكانی وەك (تێچوونەكانی گواستنەوەی بەرهەم لە تێچووەكانی وەزارەتدا، كرێی تانكەر، باجی سەر تانكەرەكان و هەروەك تێچووی گواستنەوەی بەرهەم لە بەشی بەكارخستندا) نەداوە، بگرە دووبارەكردنەوەی ژمارە و خشتە وێكچووەكان ئەوەندەی تر داتاكانی ناڕۆشن كردووە.
كرێی تانكەر لە بەشی داهاتەكانی وەزارەتی سامانە سروشتییەكاندا هاتووە، نەك خەرجییەكانی، لە كاتێكدا لە بەشی تێچووەكانی وەزارەتدا دیسان تێچووی گواستنەوە هەیە، ئەوە جگە لە دوو ژمارەی جیاواز لە دوو بەشی وێكچوودا كە یەكەمیان تێچووەكانی گواستنەوەی بەرهەمە لە ژمێرەی گشتی تێچووەكانی وەزارەتدا و بە زیاتر لە 96 ملیۆن دۆلار ئاماژەی بۆ كراوە، دووەمیان دیسان تێچووەكانی گواستنەوەی بەرهەمە لە بەشی بەكارخستندا و بڕی زیاتر لە 47 ملیۆن دۆلاری بۆ دانراوە.
ئەو ژمارە و داتایانەی ناو راپۆرتەكەی وەزارەتی سامانە سروشتییەكان بەتەواوی ناڕۆشنن، بەڵام بەگشتی داهاتەكانی كەرتی گواستنەوەی نەوت و قازانجی زەبەلاحی كۆمپانیاكانی گواستنەوە دووپات دەكەنەوە، لە كاتێكدا پێوەرەكانی هەڵبژاردنی بەڵێندەرەكان، دیاریكردنی كرێی گواستنەوە، دەستحەقی شوفێر و خاوەن تانكەرەكان رێكخراو نییە و دراونەتە دەست بەڵێندەرەكانی گواستنەوە. ئەوەش دەرفەتی قازانجێكی تر بۆ بەڵێندەرەكان مسۆگەر دەكات لە هەڵگرتنی زۆرترین داهات بۆ خۆیان و پێدانی كەمترین كرێ بۆ شوفێرانی تانكەرەكان.

شوفێرانی تانكەری گواستنەوە
یاسای ژمارە 39ی هەمواركراوی ساڵی 2012ی پەرلەمانی كوردستان، یاسای دەستەبەری كۆمەڵایەتی و خانەنیشنی كرێكاران، شوفێر بە كرێكار دادەنێت، ئەوەش لە چوارچێوەی لەخۆگرتنی كرێكارانی رۆژانە، بەڵام عومەر ئیسماعیل سەرۆكی لقی هەولێری یەكێتیی سەندیكاكانی كرێكارانی كوردستان دەڵێ‌، "هیچ كام لە شوفێرانی تانكەرەكان دەستەبەریان نییە"، ئەوە لە كاتێكدا كە ئەو شوفێرانە خاوەنكاری ئاشكرایان هەیە، كە خۆی لە كۆمپانیا و بەڵێندەرەكانی گواستنەوە دەبینێتەوە، بەڵام ئەوان مافەكانیان پێشێل دەكرێت.
شوفێرانی تانكەرەكان دووپاتی دەكەنەوە، كاتێك بە رێگەی كۆمپانیای قەیوان نەوت بۆ توركیا دەگوازنەوە، لەلایەن بەرپرسانی توركیاوە كارەكانیان بە زوویی رایی ناكرێت یان ئەوەی كێشەیان بۆ دروست دەكرێت، بە پێچەوانەوە شوفێرانی گواستنەوەی نەوت ئەگەر نەوتەكەیان لە رێگەی كۆمپانیای عێراق ئۆیڵ بۆ ئێران بگوازنەوە، لەلایەن بەرپرسانی ئێرانەوە كۆسپیان بۆ دروست دەكرێت، ئەوەش بەهۆی ئەوەی قەیوان لەسەر یەكێتی و عێراق ئۆیڵ لەسەر پارتی هەژمار دەكرێت و هەردوو حزبەكەش بەسەر جەمسەرەكانی توركیا و ئێران دابەش بوون.
لە  حوزەیرانی 2014دا، سەتان شوفێری تانكەرەكانی گواستنەوەی نەوت كە نەوتیان لە رێگەی كۆمپانیای عێراق ئۆیڵ گواستبووەوە، زیاتر لە 2 هەفتە لە "بەندەر ئیمام"ی ناوچەی ئەهواز لە ئێران راگیران و نەوتی تانكەرەكانیان بەتاڵ نەكرا. لە 13ی تەمووزی هەمان ساڵدا شوفێرەكان لە رێگەی میدیاكانەوە داوایان كرد كێشەكەیان چارەسەر بكرێت. ئەوان ئاماژەیان دا، ئەو تانكەرانەی لە رێگەی كۆمپانیای قەیوانەوە گەیشتوون، بە زوویی بارەكەیان داگیراوە و گەڕاونەتەوە، بەڵام ئەو تانكەرانەی لە رێگەی عێراق ئۆیڵەوە نەوتیان بار كردووە، بەهۆی ئەوەی بەڵێندەرەكەیان لەسەر پارتی هەژمار دەكرێت، كێشەیان بۆ دروست دەكرێت.
لە كۆتایی تەموزی 2012 دا، ژمارەیەك لە میدیاكانی توركیا و كوردستان ئاماژەیان بەوە دا، لەلایەن بەرپرسانی سەربازی توركیاوە، رێگە بە ژمارەیەك لە تانكەری گواستنەوەی نەوت نەدراوە بارە نەوتەكەیان بە سنووری توركیا بگەیەنن، ئەو تانكەرانە سەر بە كۆمپانیای قەیوان بوون. ئەو حاڵەتانە وێڕای پێشێلكاری بەرامبەر بە كرێكاران، لە نەبوونی یاسا و رێكنەخستنی كەرتەكەدا دروست بوون.
كەرتی گواستنەوەی نەوت و بەرهەمەكانی هەزاران دەرفەتی كاری رەخساندووە، بەڵام كەرتەكە لەرووی یاساییەوە رێك نەخراوە، ئەوەش وای كردووە هێزی كاری كەرتی گواستنەوەی نەوت مافەكانی پارێزراو نەبێت. ئەوەی گومان و تێبینی دروست دەكات، وەزارەتی سامانە سروشتییەكان لە كۆی راپۆرت و راگەیەنراوەكانی تایبەت بە هێزی كاری نەوت، هیچ كات ئاماژەی بە هێزی كار لە كەرتی گواستنەوەی نەوت نەكردووە.
بەڵێندەرەكانی گواستنەوە ئەو بۆشاییە یاساییەیان قۆستووەتەوە و مەرج و سزای قورس بۆ شوفێرەكان دادەنێن، لە كاتی وەرگەڕان یان رژانی نەوتی تانكەرەكانیان بە هەر هۆكارێك بێت و ناچاریان دەكەن بە پێ‌ بژاردنەوەی نرخی بارەكەیان، بەڵام لە كاتی گیان لە دەستدانی شوفێری تانكەرەكاندا، بەڵێندەرەكان هیچ بەرپرسیارێتییەك لە ئەستۆ ناگرن.

تانكەرەكان، زیان لە مرۆڤ و ژینگە
گواستنەوەی نەوت لە رێگەی تانكەرەوە بە گونجاو نازانرێت، چونكە مەترسی بۆ سەر ژینگە و مرۆڤ دروست دەكات. لە كوردستاندا بارەكە ئەوەندەی تر مەترسیدار بووە بەهۆی كارنەكردن بە پێوەری ستاندارد بۆ تانكەری گواستنەوەی سووتەمەنی و ئەوەش كارەساتی مرۆیی و ژینگەیی لێ كەوتووەتەوە.
لە ساڵی 2012دا، بەهۆی لێچوونی گازی شل لە تانكەرێكی گواستنەوە لەكاتی پڕكردنی لە كێڵگەی كۆرمۆر، تانكەرەكە گڕی گرت و بەو هۆیەوە 3 شوفێری تانكەری گواستنەوە و دوو كرێكاری كێڵگەكە گیانیان لە دەست دا.
بەڕێوەبەرایەتی هاتوچۆی كوردستان ئامارێكی وردی لەبارەی وەرگەڕان و رژانی نەوتی تانكەرەكان نییە، بەڵام بەپێی ئامارە نافەرمییەكان، لە ماوەی 2-3 ساڵی رابردوودا زیاتر لە 100 تانكەری گواستنەوەی سووتەمەنی وەرگەڕاون یان نەوتەكەیان رژاوە و گڕیان گرتووە، نزیكەی 40 لەو حاڵەتانە لە بەردەم تونێلەكەی دەربەندیخان تۆمار كراون.
سەمەد محەمەد سەرۆكی دەستەی پاراستن و چاككردنی ژینگەی كوردستان دەڵێ "تا ئێستە هیچ بەڵێندەرێكی گواستنەوەی سووتەمەنی بەهۆی رژانی نەوتەوە سزا نەدراوە" و هۆكاری ئەوەش بۆ هاوكاری نەكردنیان لەلایەن وەزارەتی سامانە سروشتییەكانەوە دەگێڕێتەوە.
قەبارەی ئەو سووتەمەنییەی لە ماوەی ئەو 2-3 ساڵەی رابردوودا تەنیا بەهۆی وەرگەڕان و رووداوەكانی هاتوچۆ لە تانكەرەكانی نەوت رژاوە، ئەگەر لەسەر بنەمای 100 تانكەر هەژمار بكرێت، كەواتە 3 ملیۆن و 600 هەزار لیتر نەوتی خاو، نەوتی رەش، نەفتا و بەرهەمەكانی تر تێكەڵ بە خاك و ئاوی كوردستان بووە و ئەوەش قەبارەیەكی ئێجگار گەورە و مەترسیدارە، هەروەك سەروەر قەرەداغی بەرپرسی رێكخراوی سروشتی كوردستان دووپاتی لەسەر دەكاتەوە.
تەنانەت تانكەرەكانی گواستنەوەی سووتەمەنی زیانێكی گەورەیان بە بودجەی شارەكان گەیاندووە، لە كاتێكدا ئەو تانكەرانە بەهۆی سەرەكی لە تێكدانی شەقامەكان دادەنرێن، تێچووی چاككردنەوەی شەقامەكانی شارۆكەیەكی وەك كۆیە لەماوەی ئەو چەند ساڵەی رابردوودا زیاتر لە 8 ملیار دینار بووە و ئەوەش لە بودجەی پەرەپێدانی شارەكە خەرج كراوە، وەك چاپووك شێخ عومەر قایمقامی كۆیە ئاماژەی بۆ كرد، لە كاتێكدا پێویست دەكات بەڵێندەرەكانی گواستنەوە لە دابینكردنی تێچووەكاندا بەشداری پێ‌ بكرێن.
بەهۆی تەواونەبوونی ژێرخانی هێڵەكانی بۆڕی گواستنەوەی نەوت لە كوردستاندا، پرۆسەی گواستنەوەی نەوت بە پلەی یەكەم پشتی بە تانكەر بەستووە، دروستكردنی تۆڕەكانی بۆڕیی گواستنەوە پێ ناچێت بە زوویی جێبەجێ‌ ببێت، ئەوەش پێویستی پەلەكردن لە دەركردنی یاسای گواستنەوەی نەوت زیاتر دەكات، بە جۆرێك ئەو یاسایە گەرەنتی پاراستنی مافی كرێكارانی گواستنەوە، پێوەرەكانی تانكەری گواستنەوە، سزادانی بەڵێندەرەكانی گواستنەوە لەبارە نەخوازراوەكاندا بكات و دەرفەتی یەكسانیش بۆ بەڵێندەرەكانی گواستنەوە بڕەخسێنێت.

وشە / هەولێر - رێبین فەتاح

دارا دارى نه‌دى.. دره‌ختى دى

سه‌روه‌ر قه‌ره‌داغى- پارێزه‌رى ژینگه‌
له‌ سه‌ره‌تاكانى ساڵى(1951)تا ئه‌م چه‌ند ساڵه‌ى ڕابردوو, كاتێك كه‌ منداڵانى كورد له‌ قۆناغى باخچه‌ى ساوایانه‌وه‌ ده‌ڕۆیشتنه‌ پۆلى یه‌كه‌مى سه‌ره‌تایى فێرى ئه‌لفوبێى كوردى و دارا دوو دارى دیى ده‌كران, به‌ڵام ئه‌وه‌ى كه‌ دارا ده‌یبینى دار نه‌بوو به‌ڵكو دره‌خت بوو؟!! به‌ڵام بۆچى (ئیبراهیم ئه‌مین باڵدار) داراى فێرى بینى دار كردووه‌؟ له‌ كاتێكدا ئه‌و وێنه‌ى كه‌ له‌لایه‌ن (ترودى میته‌لمه‌ن)ه‌وه‌ كێشراوه‌, وێنه‌ى دره‌ختێكى سه‌وز و زیندوو بووه‌, نه‌ك دارێكى وشك و نازیندوو!! ده‌كرا ئه‌و وێنه‌یه‌ وێنه‌ى (دارێكى وشك) بووایه‌ نه‌ك دره‌ختێكى زیندوو,ئه‌و فێرخوازانه‌شى له‌ قۆناغى سه‌ره‌تایدا فێرى ئه‌لفوبێى كوردى كراون, تا ئه‌مرۆش به‌ دره‌ختى زیندوو ده‌ڵێن دار و به‌ دارى نازیندوش ده‌ڵێن دره‌خت!!

مه‌به‌ست له‌ وشه‌ى زیندوو چیه‌؟ ڕه‌گه‌زه‌ پێك هێنه‌ره‌كانى ژینگه‌ پێك دێت له‌: زیندووه‌كان و نازیندووه‌كان, زیندووه‌كان, ئه‌م ڕه‌گه‌زانه‌ ده‌گرێته‌وه‌: به‌كاربه‌ره‌كان وه‌ك مرۆڤ و ئاژه‌ڵه‌كان,شیكه‌ره‌وه‌كان وه‌ك كه‌ڕوو به‌كتریا و هه‌ندێك له‌مێرووه‌كان, به‌رهه‌مهێنه‌ر وه‌ك قه‌وزه‌ و ڕووه‌كه‌كان , نه‌مام و دره‌خته‌كانیش.... له‌كۆمه‌ڵه‌ى ڕووه‌كه‌كانن, كه‌وایه‌ نه‌مام و دره‌خت زیندوون.

له‌ شه‌تڵگه‌ و نه‌مامگه‌كان له‌ڕێگه‌ى تۆوو قه‌ڵه‌مه‌وه‌ نه‌مام به‌رهه‌مده‌هێنرێت, له‌دواى به‌رهه‌مهێنانى ده‌چێنرێت, دواتر گه‌شه‌ده‌كات و ده‌بێت به‌ دره‌خت, تا ئه‌م كاته‌ ده‌توانین به‌ نه‌مام و دره‌خته‌كان بڵێین زیندوون, به‌ڵام كاتێك كه‌ دره‌خته‌كان به‌ هه‌ر هۆكارێك وشك ده‌بن یان ده‌بڕدرێنه‌وه‌ و دواتر وشك ده‌بن ئه‌وا ده‌بن به‌دار, بۆیه‌ ناتوانین بڵێین زیندووه‌ یان بڵێین سه‌وزه‌, بۆیه‌ ده‌بێت بڵێین داره‌كه‌ وشكه‌ و نازیندووه‌. له‌ زمانى كوردیدا له‌ باشورى كوردستان به‌ ناوچه‌یه‌كى سه‌وز كه‌ دره‌ختى زیندووى تێدا بێت ده‌گووترێت(دارستان) له‌ كاتێكدا مه‌به‌ست له‌ واتاى دارستان ئه‌و ناوچه‌یه‌ نیه‌, دارى وشكى تیادا بێت, بۆیه‌ له‌ڕووى واتاوه‌ هه‌ڵه‌یه‌ و ئیدى نابێت به‌ (دار بڵێین دره‌خت و به‌دره‌ختیش بڵێین دار) به‌(دره‌ختستان بڵێین دارستان) به‌ (دره‌ختى مێو بڵێین دارمێو) به‌ (دره‌ختى توو بڵێین دار توو) به‌(دارا بڵێین دارى دى)نه‌گونجاوه‌ وشه‌ى (دار) له‌ شوێنى وشه‌ى (دره‌خت) به‌كاربهێنین, وشه‌ى (دارستان) له‌ شوێنى وشه‌ى (دره‌ختستان) دابنێین... ده‌بێت جێگره‌وه‌یه‌ك بۆ وشه‌ى (دارستان) دابنرێت, ئایا ده‌كرێت له‌ جیاتى به‌كارهێنانى وشه‌ى (دارستان) بڵێین (دره‌ختستان) له‌وه‌ڵامدا ده‌نوسم به‌ڵى ده‌كرێت چونكه‌,له‌ڕوى واتاوه‌ هیچ گرفتێك دروست ناكات, كه‌سى به‌رامبه‌ر تێده‌گات كه‌ مه‌به‌ست لێى ناوچه‌یه‌كى سه‌وزه‌ و دره‌ختى زیندوى تیادایه‌, له‌ ڕووى به‌كارهێنانیشه‌وه‌ وشه‌یه‌كى نوێ ده‌بێت. به‌ڵام له‌ ڕووى ده‌ربڕینه‌وه‌ كه‌مێك قورسه‌, بۆیه‌ ده‌توانین وشه‌ى جێگره‌وه‌ى تر بۆ (دارستان) دابنێین وه‌ك(جه‌نگه‌ڵ) كه‌ زیاتر له‌ ڕۆژهه‌ڵاتى كوردستان به‌كار ده‌هێنرێت, یان (بێشه‌) یان هه‌ر وشه‌یه‌كى تر كه‌ له‌ مانادا, دره‌خته‌كان به‌ زیندوویه‌تیى بهێڵێته‌وه‌.. به‌راوردێك ده‌كه‌ین بۆ وشه‌كانى (دره‌خت, دار, دارستان, ڕووبه‌رى سه‌وزایى) بزانین هیچ جیاوازییه‌كمان له‌ زمانه‌كانى(كوردى,عه‌ره‌بى, ئینگلیزی) بۆ ڕوون ده‌بێته‌وه‌؟

له‌زمانى عه‌ره‌بیدا:
به‌ دره‌خت ده‌گووترێت: الشجره‌
به‌ دار ده‌گووترێت: العود
به‌ دارستان ده‌گووترێت: الغابه‌
به‌ ڕووبه‌رى سه‌وزایى ده‌گووترێت: منڤمه‌ الخڤرا‌و

له‌زمانى ئینگلیزیدا:
به‌ نه‌مام ده‌گووترێت: seedling sprout sapling
به‌ دره‌خت ده‌گووترێت: tree
به‌ دار ده‌گووترێت: wood
به‌ دارستان ده‌گووترێت: forest
به‌ ڕووبه‌رى سه‌وزایى ده‌گووترێت: green area
به‌ ناوچه‌یه‌ك كه‌ دره‌ختى تیادابێت ده‌گوترێت: wood

وشه‌ى (دره‌خت و دار) هه‌ریه‌كه‌یان له‌و دوو زمانه‌دا واتایه‌كى تایبه‌تیان هه‌یه‌, هه‌ردوو وشه‌كه‌ ماناكانیان ناچنه‌وه‌ سه‌ریه‌ك, به‌ گشتى ئه‌م باسه‌... پێویستى به‌ لێكۆڵینه‌وه‌ و وردبوونه‌وه‌ى زیاتر هه‌یه‌, به‌تایبه‌ت وه‌زاره‌تى په‌روه‌رده‌ و شاره‌زایانى زمانى كوردى و ناوه‌نده‌كانى زمان ده‌بێت زۆر به‌شێوه‌ى ورد تر له‌م باره‌یه‌وه‌ بكۆڵنه‌وه‌, تا ده‌گه‌ن به‌ ئه‌نجامێك و له‌ كۆتایدا (دارا فێرى بینینى دره‌خت) بكه‌ن, یان وێنه‌ى دوو دره‌خته‌ سه‌وزه‌كه‌ بگۆڕن بۆ دوو دارى وشك, تا چیتر منداڵانى كورد و نه‌وه‌ى نوێ به‌ هه‌ڵه‌ فێرى ئه‌لفو بێى كوردى نه‌كرێن.

چۆن ژینگه‌ی كۆیه‌ پیس ده‌بێ و چۆن چاره‌سه‌ر ده‌كرێ؟

شاری كۆیه‌ ده‌كه‌وێته‌ نێوان هه‌رسێ پارێزگای هه‌ولێر- كه‌ركووك- سلێمانی و خاكه‌كه‌ی زیاتر له‌ گردی به‌ردین پێكهاتووه‌ و چیاكانی رووته‌ن و داری كه‌مه‌، زۆر جار بای ڕۆژهه‌ڵات كه‌ توند و به‌هێزه‌، به‌سه‌ر كۆیه‌دا هه‌ڵده‌كات كه‌ پێی ده‌ڵێن ڕه‌شه‌بای كۆیه‌.
له‌باره‌ی ژینگه‌ی ئه‌و شارۆچكه‌یه‌، له‌ دوای ساڵی 1991 به‌شێوه‌یه‌كی نائاسایی ڕێژه‌ی دانیشتوانی ڕوو له‌ زیادبوون كردووه‌ كه‌ ئه‌مه‌ سه‌ره‌تای تێكچوونی ژینگه‌ی شاره‌كه‌ بوو و ئێسته‌ هه‌مووی بووه‌ته‌ بینایه‌ و شه‌قام و كۆنكرێـت. هه‌روه‌ها زۆریی دانیشتووان و كۆچی پێچه‌وانه‌ له‌ گونده‌وه‌ بۆ شار، یه‌كێكه‌ له‌ پاڵه‌ په‌ستۆی ژینگه‌ به‌سه‌ر شاره‌كه‌.
چۆڵبوونی گونده‌كان و ڕووتبوونه‌وه‌ی زه‌وییه‌ كشتوكاڵییه‌كان و وشكبوونی باخچه‌ و دره‌ختی گونده‌كانی ده‌وروبه‌ری هۆكارێكی دیكه‌یه‌. هاوكات به‌ بیابانبوونی له‌ زۆربه‌ی ده‌وروبه‌ری كۆیه‌ و ناو كۆیه‌ و گونده‌كانی، هه‌روه‌ها كه‌مبوونه‌وه‌ی ئاوی سه‌رزه‌وی و ژێرزه‌وی یان وشكبوونی زۆربه‌ی كانیاو و كارێزه‌كانی ناو كۆیه‌ و ده‌وروبه‌ری، كه‌ ئه‌م سه‌رچاوانه‌ به‌شێكی ژیان و پانتاییه‌كی زۆری زه‌لكاو و گیا و دره‌خت و سه‌رچاوه‌ی ژیانی زۆر گیانله‌به‌ری سروشتی و كێوی بوو.
وشكبوونی دره‌ختی چیاكانی ده‌وروبه‌ری كۆیه‌ و ئاگرگرتنی ساڵانه‌ی ئه‌م دارانه‌ و ڕووتاندنه‌وه‌ی چیاكان له‌ دره‌خت، هه‌روه‌ها كه‌مبوونه‌وه‌ و نه‌مانی باخچه‌كانی. دوای ئه‌وه‌ بیره‌ نه‌وته‌كانی شیواشۆك كاریگه‌ریی ڕاسته‌وخۆیان له‌سه‌ر ژینگه‌ی كۆیه‌ هه‌یه‌ و زه‌وییه‌كه‌ به‌هۆی پاشماوه‌ی نه‌وتی خاو ژه‌هراوی بوونه‌. هاوكات نه‌بوونی پانتایی زۆر یان ڕووبه‌ری فراوان له‌ دارستان له‌ دامێن چیای هه‌یبه‌ت سوڵتان ده‌بینرێت. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا زۆربوونی ئۆتۆمبێل و به‌نزینی خراپ به‌ خاڵێكی سه‌ره‌كیی پیسبوونی ژینگه‌ داده‌نرێـت. پاشماوه‌ی كارگه‌كان له‌سه‌ر زێی بچووك كه‌ به‌ پشتێنه‌ی سه‌وزایی ده‌ڤه‌ری كۆیه‌ ناو ده‌برێـت، هه‌مووی بووه‌ته‌ زه‌ویی ڕووته‌ن و بێ كه‌ڵك.
له‌باره‌ی ژینگه‌ی كۆیه‌وه‌ پێم وایه‌ به‌ هه‌ندوه‌رنه‌گرتنی پاراستنی ژینگه‌ له‌لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ دۆخی تره‌، بۆ نموونه‌ خه‌ڵك هۆكاری سووتانی پووش و پاوه‌ن و دره‌خته‌كان و هۆكاری پیسبوونی سه‌یرانگا و شوێنه‌ گشتییه‌كانن. هه‌روه‌ها شێوازی ژیان و ته‌كنۆلۆژیا و پێشكه‌وتن هۆكارێكه‌ بۆ پیسبوونی ژینگه‌.
بۆ چاره‌سه‌ر و كه‌مكردنه‌وه‌ی كاریگه‌رییه‌ ژینگه‌ییه‌كان، چه‌ند پێشنیار ده‌خه‌ینه‌ روو.
هه‌موو باڵه‌خانه‌یه‌ك له‌ كاتی دروستكردنیدا ڕه‌چاوی سه‌وزایی بكرێت. هاندانی خه‌ڵك بۆ ڕۆیشتنه‌وه‌ی سه‌ر زێدی خۆیان له‌ گونده‌كان. رێگرتن له‌ بیابانبوون له‌ ده‌وروبه‌ری شارۆچكه‌كه‌ به‌ ڕاكێشانی ئاوی زێی بچووك بۆ ده‌شتی كۆیه‌ و دروستكردنی به‌نداو. دیارده‌ی نائاسایی بیری سووری له‌ هه‌موو شوێنێك سنووردار بكرێت. ئیداره‌ی شار و شاره‌وانی كاری ستراتیژیی درێژخایه‌ن دابنێن بۆ پاراستنی ژینگه‌ی شارۆچكه‌كه‌ وه‌ك دروستكردنی چه‌ند هه‌زار دۆنم له‌ دارستان و په‌ره‌پێدانی. ڕێكخراوه‌ ژینگه‌ییه‌كان پێویسته‌ كاری جدی بكه‌ن له‌گه‌ڵ لایه‌نی په‌یوه‌ندیدار و یارمه‌تی بدرێن له‌لایه‌ن حكوومه‌ت و كۆمپانیاكان.
هه‌روه‌ها كۆمپانیا نه‌وته‌كانی كۆیه‌ پێویسته‌ بودجه‌ی تایبه‌تیان هه‌بێت بۆ پاراستنی ژینگه‌ و پێویسته‌ چاودێریی وردی كاری ئه‌م كۆمپانیایانه‌ بكرێت كه‌ ده‌بنه‌ هۆی پیسبوونی ژینگه‌. ساڵانه‌ به‌ شێوازی زانستی سه‌وزایی زیاد بكرێ و چاودێری بكرێت. وانه‌ی په‌روه‌رده‌یی ژینگه‌یی له‌ هه‌موو قوتابخانه‌كان و زانكۆ په‌یمانگاكان بخوێندرێت. له‌ناو كۆیه‌ كه‌شێكی ژینگه‌ دروست بكرێت، بۆ نموونه‌ له‌ناو چه‌قی بازاڕی كۆیه‌ ئۆتۆمبێل قه‌ده‌غه‌ بكرێت. سزادانی هه‌موو كارگه‌ و غه‌ساله‌كان یان خه‌ڵك كه‌ دار ده‌بڕنه‌وه‌ به‌بێ هۆكار. دوای هه‌موو ئه‌مانه‌، هۆشیاریی ژینگه‌ لای خه‌ڵك له‌ سه‌رووی هه‌موو شتێك كاری بۆ بكرێت.

فازڵ جه‌لیل - باس

سەرچاوەی وزەی ئۆتۆمبێلەکان لە داهاتوودا

هەر لەو کاتەوەی هێنری فۆرد لە ساڵی 1908 دا دەستیکرد بە بەرهەمهێنانی ژمارەیەکی زۆر لە ئۆتۆمبێلی Model T گرنگی ئۆتۆمبێل بەشێوەیەکی بەرفراوان گەشەی سەندووە و یارمەتی مرۆڤی داوە لە گواستنەوەدا. بەو پێیەی ئۆتۆمبێلی تەقلیدی سووتەمنی فۆسیلی ژینگە پیسکەری وەکو گاز و بەنزین بەکاردەبات و لەگەڵ زیادبوونی پیسبونی ژینگە و گۆڕانی بەرچاوی کەش و هەوا لە ئەنجامی زیادبوونی بڕی گازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن و گازە ژینگە پیسکەرەکانی تر وای لە بەرهەمهێنەرانی ئۆتۆمبێل کرد کە بەشوێن چارەسەری ڕیشەیی و جێگرەوەدا بگەڕێن. ئەگەر سەیری وردەکاری بنچینەی کاری ئۆتۆمبێل بکەین دەتوانبین لەوە تێبگەین کە چەند ئەگەرێک لە بەردەستدا هەن بۆ بەکارهێنانی سەرچاوەی وزەی وا کە هاوڕێ ی ژینگە بن. بەکارهێنانی هایبرید واتە دوو جۆر سەرچاوەی وزە بەیەکەوە تاڕادەیەکی زۆر چارەسەرێکی کاتی یە، بەڵام بۆ چارەسەری هەمیشەیی چەندین جۆری سەرچاوەی وزەی جێگرەوەمان هەیە وەکو خانەی سووتەمەنی و سووتەمەنی ڕووەکی و خانەی هایدرۆجینی و گازی میثان و ئۆتۆمبێلی کارەبایی. لەناو هەموو ئەمانە ئۆتۆمبێلی کارەبایی بە یەکێک لە باشترین جێگرەوەکان دادەنرێت کە لە داهاتوودا ئەگەری ئەوەی هەیە بەکارهێنانی ڕوو لە زیادبوون بکات و زیاتر وەکو جێگرەوەیەکی ڕاستەقینە جێگەی خۆی بکاتەوە.
هەرچەندە ئۆتۆمبێلە کارەباییەکان چەندین ساڵە لە کاردان بەڵام لەگەڵ ئەو هەموو پاڵپشتیەی کە حکومەتەکانی دنیا بۆ هاندانی بەکارهێنانی ئەنجامیان داوە هێشتا نوێترین جۆری ئۆتۆمبێلە کارەباییەکان کە بە نوێترین تەکنۆلۆجیا دروستکراون توانیویانە تەنها بەشێکی زۆر بچووکی بازاڕ داگیربکەن و هێشتا بەکارهێنەرانی لە ئاستی چاوەڕوانیەکاندانین.
بەربەستە سەرەکیەکانی بەردەم زیاتر بڵاوبوونەوەی بەکارهێنانی ئۆتۆمبێلە کارەباییەکان خۆیان لە بڕی تێچوون و خەرجی و سنوورداری توانای باتریەکاندا دەبیننەوە. تەنانەت نوێترین جۆری باتریەکانیش کە بە تەکنۆلۆجیای لیثۆم ئایۆن دروستکراون ناگەنە ئەو ئاستەی کە بەکارهێنەری ئاسایی چاوەڕیی دەکات وهانی دەدات بیر لە بەکارهێنانی بکاتەوە. بۆ ئەو شوفێرانەی کە وا ڕاهاتوون بۆ دووری درێژ ئۆتۆمبێل لێبخوڕن ئۆتۆمبێلی کارەبایی کێشەیان بۆ دروست دەکات. ویستگەکانی بارگاویکردنەوەی باتریەکان هێشتا لە هەندێ وڵات و شوێن و ناوچەدا یان هەر نین یان ئەوەندە زۆر نین و ماوەی نێوانیان ئەوەندە زۆرە کە مەترسی وەستانی کتوپڕی لێدەکرێت. تەنانەت کاتی بارگاویکردنیش هێشتا زۆر لە کاتی پڕکردنی تەنکی بەنزین و گاز درێژترە و زۆر تر دەخایەنێت، ئەمە جگە لەوەی کە تەمەنی باتریەکانیش زۆر کورتە و دوای چەند جارێک لە بارگاویکردنەوە لە ناو دەچن.
لەگەڵ ئەمانەشدا چەند چارەسەرێکی باش بۆ ئۆتۆمبێلە کارەباییەکان لە ئارادان و توێژینەوەیەکی نوێ باسی کەپاسیتەرە نایابەکان دەکات. ئەم توێژینەوەیە ئەوەی خستۆتە ڕوو کە کەپاسیتەرە نایابەکان  2 تا 4 جار توانا و هێزی جۆرە باشەکانی باتریە لیثیۆم ئایۆنەکان بەرزتر دەکەنەوە. بە بەراورد لەگەڵ باتریە ئاسییەکان کەپاسیتەرە نایابەکان توند و تۆڵتر و باشترن و تەمەنیشیان زۆر زیاترە. چووستیەکەیان لەگەڵ زیاتر بەکارهێنانیاندا دانابەزێت و تەنانەت نرخەکانیشیان هەرزانترە.
ئەو کێشانەی کە ئۆتۆمبێلە کارەباییەکان ڕووبەڕووی دەبنەوە لە قبووڵکردنی بەربڵاویان لەلایەن شوفێرەکانەوە لە ڕاستیدا هەمیشە کێشە نەبوون. کاتێک مەکینەی سووتاناندنی ناوخۆیی (وەکو مەکینەی ماتۆر سکیلەکان) سەرەتا داهێنران هەموو خەڵک لای وابوو کە ئەمانە پیسن و دەنگە دەنگیان زۆرە و ناکرێت بەکارببرێن و تاماوەیەکی زۆر شوفێران پێیان وابوو کە ئۆتۆمبێلە کارەباییەکان خاوێنترن و متمانەیان زۆرترە. لە لایەکی ترەوە ئەو ئۆتۆمبێلانەی کە بە هێزی هەڵم کاریان دەکرد ئەڵتەرناتیڤی زیاتریان دەخستە بەردەست. لە لایەکی تریشەوە لەو کاتەدا کە ئۆتۆمبێلە کارەباییەکان و هەڵمیەکان پێشبڕکێی شکاندنی ڕیکۆردی خێراییان دەکرد هێشتا مەکینەکانی سووتاندنی ناوخۆیی ساوابوون و کەس باسی نەدەکردن. ئەو کاتە باس باسی جۆری سووتەمەنی نەبوو جۆری سووتەمەنیەکە هیچ گرنگیەکی نەبوو چونکە کەس لەو کاتەدا بیری لە ژینگە و پیسبوونی نەدەکردەوە گرنگ ئەوە بوو ئۆتۆمبێلێک بەکاربهێنن کە بە زووترین کات و بە کەمنترین تێچوون بیانگەیەنێتە شوێنی مەبەست.
بە تێگەیشتن لەمانە دەبینین ئەمڕۆکە پیشەسازی گەڕاوەتەوە بۆ خاڵی سفر و کەوتووینەتەوە هەمان ئەو دۆخەی لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەم مرۆڤایەتی تێکەوتبوو، هێشتا دۆزینەوەی جۆری سووتەمەنی و سەرچاوەی وزەی بە گەڕخستنی ئۆتۆمبێلەکان هەر لە کێشمە کێش دایە و ئەلتەرناتیڤەکان هێشتا هەر وەکو جاران گەلێک زۆرن.

زادی زانست

بوتڵی ئاو

ئەو ئاوە بوتڵکراوەی ڕۆژانە بەکاری دەھێنین لەناو بوتڵێکدا ھەڵگیراوە, کە لە بنی بوتڵەدا کۆدێکی پێوەیە, بە پێویستی دەزانم ھەندێ ڕوونکردنەوە بنووسم دەربارەی ئەو کۆدە:
ئەگەر کۆدی ژمارە یەک بوو ئەوا بوتڵەکە لە پۆلی ئەثیلین تێر فثالات دروست کراوە کە کورتکراوەکەى. PETE یان PET ە.
ئەم پلاستیکە لەبەر ھەرزانی نرخ و تێچوونی, بەکاردەھێنرێت بۆ ئاوی خواردنەوە بەڵام خاڵی نییە لە مەترسیی, بەوە دەناسرێتەوە کە بۆنی شلە و خۆراکەکەی ناوی دەگرێت, بۆیە بەکارهێنانی بۆ ئەو شلەمەنیانە باش نین کە بۆندارن, هەروەها چەند مەرجێک هەیە پێویستە لە بەکارهێنانیدا ڕەچاو بکرێ و بەکارهێنەران ئاگاربکرێنەوە: یەکەم دووبارە بەکارھێنانەوەی ئەم جۆرە پلاستیکە دەبێتە هۆی دروست بوونى ماددەى لاوەکیی و کارێکی ژەهرین دەکاتە سەر لەش و مەترسی دەخاتە سەر تەندروستی بۆیە بە ھیچ شێوەیەک نابێ جاری دووەم بەکاربھێنرێتەوە. لە ووڵاتە پێشکەوتووەکان ووردە ووردە بەپێی ڕێنماییەکانى بریکاری ژینگە پارێزى ئەمریکا EPA و ڕێکخراوی تەندروستى جیهانی WHO و دامەزراوەى زانستیی نیشتمانی NSF بەکارهێنانی ئەم بوتڵە قەدەغە دەکرێ یان کەم دەکرێتەوە و کار بۆ ئەوە دەکەن کە پلاستیکی پۆلی پرۆپلین PP يان بوتڵی شووشە جێگای بگرێتەوە. ئەم پلاستیکە دوو ماددەی کیمیایی لە پێکھاتەکەیدا ھەیە نەبەستراون بە زنجیرە کاربۆنیەکەوە کە پێی دەوترێت بڕبڕە Back bone. ئەگەر ترشێتی ئاوەکە, یان پلەی گەرماکەی بەھۆی دانانی لەبەر ھەتاو بەرزبوو , ئەوا ئەو دوو ماددەیە کە بریتین لە فثالات و بیسفینۆڵ دەڕژێنە ئاوەکەوە و بە تێپەڕبوونی کات کێشەی تەندروستی دروست دەکەن, توێژینەوەکان دەریانخستووە کە ماددەی فثالات یەکێکە لەو ماددانەی ڕێژەی تووشبوون بە نەخۆشی شێرپەنجە بەرز دەکاتەوە و بیسفینۆڵیش لاسایی کەرەوەی ھۆڕمۆنە, بەتایبەتی ھۆڕمۆنی مێینە و, دەبێتە ھۆی نەزۆکیی و قەڵەویی و کاری خراپ دەکاتە سەر کۆرپەلە و ئەندامی زۆربوونى مێینە. تا ئەو ڕۆژەى لە وڵاتی ئێمەش ئەم بوتڵانە قەدەغە دەکرێن, پێویستە بەکارھێنانی ئەو بوتڵانە زۆر کەم بکرێتەوە و ھەرگیز نەخرێنە بەر ھەتاو و لە شوێنی گەرم و فرێزەری بەفرکەر دا دانەنرێن .

سەربەست ئیسماعیل

گواستنه‌وه‌ی‌ نه‌وت ‌و كاریگه‌ری‌ له‌سه‌ر ژینگه‌

سه‌روه‌ر قه‌ره‌داغی‌ - پارێزه‌ری‌ ژینگه‌
كرداری‌ گواستنه‌وه‌ی‌ نه‌وت له‌ كانه‌كانیه‌وه‌ بۆ ناوچه‌كانی‌ به‌كار بردن, به‌پله‌ی‌ یه‌كه‌م پشت  به‌بۆری‌ و پاپۆر ده‌به‌ستێت بۆ گواستنه‌وه‌, ڕێگه‌یه‌كی‌ تری‌ گواستنه‌وه‌ی‌ نه‌وت به‌هۆی‌ ئۆتۆمبێل و شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌وه‌یه‌, ئه‌گه‌ر ئه‌م ڕێگه‌یه‌ به‌راورد بكه‌ین به‌و نه‌وته‌ی‌ به‌ڕێگاكانی‌ تر ده‌گوازرێته‌وه‌ زۆر كه‌مه‌, له‌ڕووی‌ ئابوریشه‌وه‌ سودی‌ زۆری‌ نیه‌  و تێچووی‌ زۆر ده‌بێت و نه‌وتی‌ كه‌میش ده‌توانێت بگوازێته‌وه‌, گواستنه‌وه‌شی‌ هه‌ندێك مه‌ترسی‌ تیادایه‌.

هه‌رێمی‌ كوردستان وه‌ك به‌شێك له‌ خاكی‌ عێراق پشت به‌ ڕێگه‌ی‌ (لووله‌)ده‌به‌ستێت بۆ ناردنه‌ده‌ره‌وه‌ی‌ نه‌وت به‌ناو خاكی‌ سوریا و لوبنان و توركیادا بۆ سه‌رده‌ریای‌ ناوه‌ڕاست و بۆ به‌نده‌ری‌ جیهان, سه‌ره‌ڕای‌ به‌كار هێنانی‌ ڕێگه‌ی‌ (لووله‌) پشت به‌ ڕێگه‌یه‌كی‌ تری‌ گواستنه‌وه‌ی‌ نه‌وت ده‌به‌ستێت بۆ ولاَتانی‌ (ئێران و توركیا) ئه‌و ڕێگه‌یه‌ش ڕێگه‌ی‌ وشكانیه‌, به‌هۆی‌ (ئۆتۆمبیل)ه‌وه‌. 

پشت به‌ستنی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان به‌م رێگایه‌ زیانی‌ زۆری‌ به‌ ڕه‌گه‌زه‌ ژینگه‌ییه‌كانی‌ (ئاو و هه‌وا و خاك)گه‌یاندووه‌ به‌نمونه‌ ژینگه‌ی‌ شاره‌كانی‌ "زاخۆ, كۆیه‌, دوكان,چه‌مچه‌ماڵ, كه‌ركوك, عه‌ربه‌ت, ده‌ربه‌ندیخان, كه‌لار" هیتر... دیارترینیانن كه‌زۆرترین زیانی‌ ژینگه‌ییان به‌ركه‌وتووه‌ به‌تایبه‌ت ناوچه‌كانی‌ زاخۆ و ده‌ربه‌ندیخان, ده‌ڤه‌ری‌ ده‌ربه‌ندیخان وه‌ك نمونه‌یه‌ك وه‌ر ده‌گرین و چه‌ندین داتا و زانیاری‌ مه‌ترسیدار له‌باره‌یه‌وه‌ ده‌خه‌ینه‌ ڕوو, به‌پێی‌ ئامارێكی‌ ڕێكخراوی‌ (سروشتی‌ كوردستان) ڕێكخراوی‌ (N.O.K) ته‌نها له‌ساڵی‌ 2013دا  (23)ته‌نكه‌ری‌ گواستنه‌وه‌ی‌ نه‌وت وه‌ر گه‌ڕاون, كه‌ (2)ته‌نكه‌ری‌ نه‌وتیان سوتاون, ئه‌م ئاماره‌ ئامارێكی‌ زۆر مه‌ترسیداره‌, چونكه‌ هه‌رته‌نكه‌رێك توانای‌ گواستنه‌وه‌ی‌ (36,000)لیتر نه‌وتی‌ هه‌یه‌, كه‌وابوو ته‌نها له‌ساڵی‌ 2013دا (828,000)هه‌زار لیتر نه‌وت ڕژاوه‌ته‌ سه‌ر خاك و ناو سه‌رچاوه‌كانی‌ ئاوی‌ سه‌ر زه‌وی‌ و ژێر زه‌وی‌ و تێكه‌ڵ به‌ هه‌واش بووه‌!!

گاریگه‌ریی‌ و مه‌ترسیه‌كانی‌ له‌سه‌ر ڕه‌گه‌زه‌ ژینگه‌ییه‌كانی‌ (خاك, ئاو, هه‌وا)

خاك: ئه‌گه‌ر خاكه‌كه‌ خاكێكی‌ كشتوكاڵی‌ بێت ئه‌وا به‌پیتی‌ له‌ده‌ست ده‌دات و جارێكی‌ تر به‌كاری‌ كشتوكاڵ كردن نایه‌ت, گومان له‌وه‌شدا نیه‌ كه‌ به‌هۆی‌ ڕژانی‌ نه‌وته‌وه‌ گیا و پوش و پاوان و دره‌خته‌كان وشك ده‌بن و له‌ناو ده‌چن, ئه‌م له‌ناو چونه‌ ده‌یان جار له‌ ده‌ڤه‌ری‌ ده‌ربه‌ندیخان ڕوویداوه‌.

ئاو: سه‌رچاوه‌كانی‌ ئاوی‌ سه‌رزه‌وی‌ به‌هۆی‌ ڕژانی‌ نه‌وته‌وه‌ پیس ده‌بێت و مه‌ترسی‌ له‌سه‌ر زینده‌وه‌ر و ماسیه‌كان دروست ده‌بێت و هه‌ندێك جار له‌ناو ده‌چن, جگه‌له‌وه‌ی‌ ئاوه‌كه‌ ئیدی‌ بۆ مه‌له‌كردن و خواردنه‌وه‌ ده‌ست نادات, له‌كاتێكدا (یه‌ك دڵۆپ نه‌وت) توانای‌ پیس كردنی‌ (1,000) یه‌ك هه‌زار لیتر ئاوی‌ پاكی‌ هه‌یه‌ و  (یه‌ك لیتر نه‌وت) توانای‌ پیس كردنی‌(1,000,000) یه‌ك ملیۆن لیتر ئاوی‌ پاكی‌ هه‌یه‌!!!  به‌هۆی‌ تێكه‌ڵ بوونی‌ نه‌وت به‌خاك و دواتر ڕژانی‌ بۆ ناو ئاوی‌ ژێر زه‌وی به‌هۆیه‌وه‌ ئاوی‌ ژێر زه‌وی واتا ئاوی‌ یه‌ده‌كیش پیس ده‌بێت و له‌ئاینده‌دا ئه‌سته‌مه‌ نه‌وه‌كانی‌ داهاتووشمان بتوانن سودی‌ لی‌ ببینن.

هه‌وا: ڕۆژانه‌ به‌ سه‌دان ته‌نكه‌ری‌ گواستنه‌وه‌ی‌ نه‌وت  به‌ناوه‌ندی‌  شاره‌كه‌دا تێپه‌ڕ ده‌بن و  گازی‌(هایدرۆكاربۆنی‌) ده‌ڕژێننه‌ ناو ڕه‌گه‌زی‌ هه‌وا, جگه‌له‌وه‌ی‌ به‌هۆی‌ وه‌رگه‌ڕان و ئاگر گرتنی‌ ته‌نكه‌ره‌كانه‌وه‌ ڕه‌گه‌زی‌ هه‌وا پیس ده‌بێت و به‌هۆیه‌وه‌ پوش و پاوان و دره‌خت و به‌شێكی‌ زۆر له‌ناوچه‌ سه‌وزاییه‌كان ده‌سوتێن و به‌ سه‌دان باڵنده‌ و مێرو و زینده‌وه‌ر له‌ناو ده‌چن, نه‌وته‌ ڕژاوه‌كه‌ له‌سه‌ر خاك ده‌مێنێته‌وه‌,  به‌هۆی‌ تێكه‌ڵ بوونی‌  به‌خاك و وه‌رگرتنی‌  تیشكی‌ خۆره‌وه‌, دیارده‌ی‌ به‌هه‌ڵم بوون ڕووده‌دات و  گازی (هایدرۆكاربۆنی‌)لێ‌ دروست ده‌بێت, ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ مه‌ترسی‌ بۆ سه‌ر ژینگه‌ و دانیشوانی‌ ناوچه‌كه‌.

سه‌ڕه‌ڕای‌ بوونی‌ ئه‌م گاریگه‌رییه‌ خراپانه‌ و دروست كردنی‌ مه‌ترسی‌ له‌سه‌ر ژینگه‌ و ژییانی‌ مرۆڤ و ئاژه‌ڵ و باڵنده‌ و زینده‌وه‌ران, گواستنه‌وه‌ی‌ نه‌وت له‌ڕێگه‌ی‌ (ئۆتۆمبیل)ه‌وه‌ به‌رده‌وامی‌ هه‌یه‌... تا ئێستاش وه‌زاره‌تی‌ سامانه‌ سروشتیه‌كان و ئه‌و كۆمپانیایانه‌ی‌ كه‌له‌و بواره‌دا سه‌رقاڵی‌ گواستنه‌وه‌ن و سه‌رچاوه‌ی‌ مه‌ترسین, هیچ قه‌ره‌بوویه‌كی ژینگه‌یی‌ ده‌ڤه‌ره‌كه‌یان نه‌كردووه‌ته‌وه‌ و سالاَنه‌ش به‌ده‌یان ته‌نكه‌ری‌ گواستنه‌وه‌ی‌ نه‌وت وه‌رده‌گه‌ڕێت و كاره‌ساتی‌ گه‌وره‌ی‌ ژینگه‌یی‌ لێ‌ ده‌كه‌وێته‌وه‌.

به‌مه‌تر یان به‌كیلۆ... دار بۆ فرۆشتن

سه‌روه‌رقه‌ره‌داغی- پارێزه‌ری ژینگه‌
له‌ باشوری كوردستاندا كه‌سانێكی زۆرهه‌ن خاوه‌نی كێڵگه‌ی به‌رهه‌م هێنانی نه‌مام و دره‌ختن, بۆ ماوه‌ی چه‌ندین ساڵ خزمه‌تی ده‌كه‌ن تا ته‌واو گه‌شه‌ده‌كات و گه‌وره‌ ده‌بیـَت, دواتر ده‌یبڕنه‌وه‌ و دار و ته‌خته‌ یان خه‌ڵوزی لێ به‌رهه‌م ده‌هێنن, دواتر ده‌یخه‌نه‌ بازاڕه‌وه‌ ئه‌م كاره‌ش به‌پێی یاسا ڕێكخراوه‌, ئه‌وكه‌سانه‌ی كه‌ مۆڵه‌تیان هه‌یه‌ ڕێگه‌پێدراون ئه‌و كاره‌ ئه‌نجام بده‌ن, به‌ڵام كه‌سانێكی تر هه‌ن, له‌ناو شار و شارۆچكه‌كاندا نه‌مام ده‌چێنن و خزمه‌تی ده‌كه‌ن تا ده‌بێت به‌دره‌خت و دواتر دره‌خته‌كان ده‌بڕنه‌وه‌ و ده‌یكه‌ن به‌دار!! به‌هۆكاری ئه‌وه‌ی دره‌خته‌كه‌ جوان نیه‌ یان گه‌ڵا ده‌وه‌رێنێت یان دیوار ده‌ڕوخێنێت یان مه‌ترسی بۆ ئاوی ژێرزه‌وی دروست ده‌كات!! وه‌راندنی گه‌ڵا و جوانی و ناشرینی دره‌خته‌كان گرنگن؟ یان پاراستنی ژییانی مرۆڤه‌كان؟؟ له‌كاتێكدا هیچ دره‌ختێك ناشرین نیه‌ و هه‌موو دره‌خته‌كان جوان و به‌سودن, له‌وڵاتانی پێشكه‌وتوشدا گه‌ڵای دره‌خته‌كان وه‌ك په‌ین به‌كار ده‌هێنرێت, نه‌ك له‌به‌ر وه‌راندنی گه‌ڵا, دره‌خته‌كان ببڕنه‌وه‌, بڕینه‌وه‌ و له‌ناوبردنی دره‌خته‌كان له‌به‌ر ئه‌و هۆكارانه‌, دژی یاساكانی ژینگه‌ی هه‌رێمی كوردستانه‌, ته‌نانه‌ت دژی مرۆڤایه‌تی و نه‌وه‌كانی داهاتووشمانه‌, تائێستاش چه‌ندین كه‌س به‌هۆی بڕینه‌وه‌ی دره‌خته‌وه‌, به‌بێ مۆڵه‌ت, ڕوبه‌ڕووی دادگاكان كراونه‌ته‌وه‌, چونكه‌ به‌پێی یاسا ته‌نها له‌كاتێكدا ده‌توانرێت دره‌خت ببڕدرێته‌وه‌ كه‌ دره‌خته‌كه‌ ڕێگربێت له‌به‌رده‌م كار و چالاكی هاوڵاتیان و دامه‌زراوه‌كاندا, بۆئه‌مه‌ش ده‌بیت مۆڵه‌ت له‌فه‌رمانگه‌ی ژینگه‌ له‌پارێزگاكاندا وه‌ربگیرێت, كه‌ به‌شێكی زۆر له‌هاوڵاتیان و ته‌نانه‌ت دامه‌زراوه‌ حكومیه‌كانیش گوێ به‌ مۆڵه‌ت وه‌رگرتن و یاسا ناده‌ن, به‌ڵكوم ڕاسته‌وخۆ دره‌خته‌كان ده‌بڕنه‌وه‌. له‌ئێستادا بێت یان له‌ئاینده‌دا ده‌بێت هه‌موومان له‌و ڕاستیه‌ تێ بگه‌ین, كه‌ له‌ڕێگه‌ی پارێزگاری كردن له‌دره‌ختێكه‌وه‌ ده‌توانین پارێزگاری له‌ ژینگه‌ و ژییانی خۆمان و نه‌وه‌كانی داهاتوومان بكه‌ین, هه‌رگیز ناتوانین له‌و ڕاستیه‌ خۆمان بشارینه‌وه‌ ئه‌گه‌ر دره‌خته‌كان نه‌پارێزین ئه‌واڕه‌نگه‌ به‌ژییانمان باجه‌كه‌ی بده‌ین.

به‌ڵام ئه‌م جۆره‌ بڕینه‌وه‌یه‌ كه‌له‌ ناوه‌ندی شار و شارۆچكه‌كاندا ده‌بینرێت, بووه‌ به‌هۆكار بۆ دابین كردنی بژێوی ژییانی مامه‌ پیره‌یه‌ك و خیزانه‌كه‌ی چونكه‌ ئه‌وكه‌سانه‌ی كه‌ ئه‌و دره‌ختانه‌ ده‌بڕنه‌وه‌ چاوه‌ڕوانی هیچ بڕه‌ پاره‌یه‌ك ناكه‌ن و ئاماده‌ن به‌بێ به‌رامبه‌ر داره‌كه‌ ببه‌خشن به‌هه‌ر كه‌سێك كه‌خواستی له‌سه‌ری هه‌یه‌.

كاتێك به‌شه‌قامی گشتی ده‌ربه‌ندیخاندا تێپه‌ڕ ده‌بیت مامه‌پیره‌یه‌كی ڕیش سپی ده‌بینیت, له‌ته‌نیش عه‌ره‌بانه‌یه‌كه‌وه‌ ڕاوه‌ستاوه‌, له‌سه‌ر عه‌ره‌بانه‌كه‌ دار ده‌بینیت, داره‌كان دانراون بۆ فرۆشتن, خۆئه‌گه‌ر بڕۆیت و بڵین مامه‌گیان كیلۆیه‌ك دارم بده‌رێ یان مه‌ترێك دارم پێ بفرۆشه‌؟ ئه‌وا ڕه‌نگه‌ به‌ده‌ستی به‌تاڵ بگه‌ڕێیته‌وه‌, چونكه‌ دار نه‌ده‌پێورێت نه‌ده‌كێشرێت, ئه‌ی مامه‌ پیره‌ چۆن داره‌كانی ده‌فرۆشێت؟ مامه‌ پیره‌ له‌سه‌ر قه‌دی داره‌كان نرخی داره‌كانی نوسیوه‌ كه‌نرخی هه‌ردارێك جیاوازه‌ و نرخه‌كان له‌(5000) دیناری عێراقییه‌وه‌ ده‌ست پی ده‌كات تا (12,000)هه‌زاردیناری عێراقی, فرۆشتنی هه‌ندیك داری تر به‌باوشه‌ كه‌له‌ بڕ پێت ده‌فرۆشێت, جگه‌له‌ بوونی ئه‌و دارانه‌ی كه‌له‌سه‌ر عه‌ره‌بانه‌كه‌ن له‌ماڵه‌وه‌ش مامه‌ پیره‌ داری تری هه‌یه‌ بۆ فرۆشتن كه‌نرخی ئه‌وانیش جیاوازه‌, فرۆشتنی داره‌كان بژێوی ژییانی مامه‌پیره‌ و خێزانه‌كه‌ی دابین ده‌كات, ڕه‌نگه‌ كه‌سه‌ یاسا شكێنه‌كان و ناحه‌زه‌كانی ژینگه‌ نه‌بن, مامه‌ پیره‌ نه‌توانێت بژێوی ژییانی خێزانه‌كه‌ی وابه‌ئاسانی دابین بكات, چونكه‌ به‌هۆی كه‌سه‌یاسا شكێنه‌كانه‌وه‌ داره‌كانی ده‌ست ده‌كه‌وێت, به‌ڵام به‌ده‌ست هێنانی ئه‌و یه‌ك دوو دیناره‌ عێراقیه‌ گرنگه‌؟ یان پاراستنی ژینگه‌ و ژیانی خێزانی مامه‌پیره‌ و خێزانه‌كانی تر؟؟

سه‌ره‌تایی كاری ڕێكخراوه‌یی ژینگه‌یی له‌ كوردستانی باشوور

سه‌روه‌ر قه‌ره‌داغی- پارێزه‌ری ژینگه‌
سه‌ره‌تایی كاری ڕێكخراوه‌یی ژینگه‌یی له‌كوردستانی باشور ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ره‌تاكانی ساڵی نه‌وه‌ده‌كان, كه‌یه‌كه‌مین كۆمه‌ڵه‌ی ژینگه‌پارێزی به‌ناوی (كۆمه‌لًَه‌ی كوردستانێكی سه‌وز) له‌سه‌ر ده‌ستی (شه‌ماڵ عبدالرحمن موفتی) وهیتر.. . له‌به‌رواری (16/10/1991) دامه‌زرا, له‌مانگی(7)ی(1994)مۆڵه‌تی فه‌رمی وه‌رگرتووه‌, له‌ساڵانێكدا ئه‌م كۆمه‌ڵه‌یه‌ دامه‌زرا كه‌ دانیشتوانی كوردستانی باشور له‌جیاتی به‌كارهێنان و سوتاندنی نه‌وت, دره‌خته‌كانیان ده‌بڕیه‌وه‌, تا زۆپای ماڵه‌كانی پێ گه‌رم بكه‌ن, له‌سه‌ره‌تای دامه‌زراندنی كۆمه‌ڵه‌كه‌دا (شه‌ماڵ عبدالرحمن موفتی) و (سێ پزیشك و ئه‌ندازیارێك و پارێزه‌رێك و پزیشكێكی ڤێتێرنه‌ری) له‌نزیكه‌وه‌ چاوییان به‌ به‌ڕێز (جه‌لال تاڵه‌بانی) ده‌كه‌وێت و به‌ڕێزیان زۆر به‌گه‌رمی پێشوازییان لێ ده‌كات و ئاماده‌یی خۆی نیشان ده‌دات بۆ پاڵپشتیكردنی مه‌عنه‌وی لێیان, له‌هه‌مان ساڵیشدا چاوییان به‌ به‌ڕێز (مسعود بارزانی) ده‌كه‌وێت و ئیدی له‌وكاته‌وه‌ هه‌ست به‌ده‌ركه‌وتنی ڕوناكی ده‌كه‌ن له‌ كۆتایی تونێله‌كه‌وه‌. به‌هه‌ڵبژاردنی ئازاد بۆ دوو خولی یه‌ك له‌دوایی یه‌ك به‌ڕێز (شه‌ماڵ عبدالرحمن موفتی) ده‌بێت به‌سه‌رۆكی كۆمه‌ڵه‌كه‌, چه‌ند مانگێكی كه‌م تێپه‌ڕ ده‌بێت و ژماره‌ی ئه‌ندامه‌كانی كۆمه‌ڵه‌كه‌ (300)ئه‌ندامی خۆبه‌خش تێده‌په‌ڕێنێت, بۆیه‌ هه‌وڵ بۆ به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاستی ڕۆشنبیری ژینگه‌یی ئه‌ندامانی كۆمه‌ڵه‌كه‌ ده‌ده‌ن, له‌ڕێگه‌ی به‌رنامه‌ی تۆمار كراوی ژینگه‌ییه‌وه‌, له‌چوارچێوه‌ی كۆبوونه‌وه‌ی مانگانه‌یاندا به‌ئه‌ندامه‌كانی ده‌گه‌یه‌نن, كۆمه‌ڵه‌كه‌ نوێنه‌ری ده‌بێت له‌ئه‌نجومه‌نی (پارێزگاری و چاككردنی ژینگه‌) كه‌ئه‌و ئه‌نجومه‌نه‌ له‌لایه‌ن (م. جمال عه‌بدول)پارێزگاری ئه‌وكاته‌ی سلێمانه‌وه‌ سه‌رۆكایه‌تی ده‌كرا.

كۆمه‌ڵه‌ی كوردستانێكی سه‌وز له‌ئێستا و له‌رابڕدوودا چه‌ندین كاری گرنگی بۆ پاراستن و گه‌شه‌پێدانی ژینگه‌ی كوردستان ئه‌نجامداوه‌ له‌وانه‌ (ئاماده‌كردنی پرۆژه‌ یاسایی پاراستنی ژینگه‌ بۆ په‌رله‌مانی هه‌رێمی كوردستان له‌ساڵی 2001 و ڕێگری كردن له‌وشك بوون و بڕینه‌وه‌ی هه‌زاران دره‌خت و ڕێگری كردن له‌ڕاوكردن و ئازادكردنی سه‌دان ئاژه‌ڵ و باڵنده‌ و هه‌ڵمه‌تی پاككردنه‌وه‌ و به‌ستنی سه‌دان كۆڕ و كۆبوونه‌وه‌ی ژینگه‌یی و هه‌ڵمه‌تی وشیاری و نه‌مام چاندن و به‌ستنی كۆنفرانس و ده‌یان خول و سیمیناری ژینگه‌یی)هیتر.. .. . له‌ئێستاشدا له‌سه‌رجه‌م پارێزگاكانی هه‌رێم و ئیداره‌ سه‌ربه‌خۆكان و قه‌زاو ته‌نانه‌ت ناحیه‌كانیش ناوه‌ند و نوێنه‌رایه‌تی هه‌یه‌ و خاوه‌نی(10)ناوه‌ند و زیاتر له‌(13)نوێنه‌رایه‌تیه‌, سه‌ره‌كی ترین سه‌رچاوه‌ی دارایی بریتیه‌ له‌و نه‌سرییه‌ی كه‌مانگانه‌ وه‌ك هاوكاری له‌ مه‌كته‌بی ڕێكخراوه‌ دیموكراتیه‌كانی(ی. ن. ك) و پارێزگای سلێمانی وه‌ری ده‌گرێت, تائێستاش كۆمه‌ڵه‌ی كوردستانێكی سه‌وز (پێنج)كۆنگره‌ی به‌ستووه‌ و كۆتاكۆنگره‌شی له‌ مانگی(5)ی ساڵی 2013 دا له‌شاری سلێمانی بووه‌.

بڕینی هه‌موو ئه‌و قۆناغه‌ گرنگانه‌ بوون به‌ بناغه‌یه‌كی به‌هێز, بۆ كاری ڕێكخراوه‌یی ژینگه‌پارێزی له‌كوردستانی باشور, چونكه‌ كۆمه‌ڵه‌ توانی چه‌ندین كادیری به‌توانا و به‌ئه‌زموون له‌بواری ڕێكخراوه‌یی حكومی و ناحكومیدا له‌بواری ژینگه‌پێ بگه‌یه‌نێت, بۆ پاراستن و چاككردنی ژینگه‌ی كوردستان, كه‌به‌شێكی زۆرییان ئه‌ندام یان كادیری پێشوی كۆمه‌ڵه‌ی كوردستانێكی سه‌وز بوون, دیارترینیان به‌ڕێز (عبدالرحمان سدیق- وه‌زیری پێشوی ژینگه‌ی عێراق) و ده‌یان كه‌سایه‌تی تر كه‌له‌ڕابردوو و له‌ ئێستاشدا له‌ناو فه‌رمانگه‌ و به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیه‌ ژینگه‌ییه‌كان كاریان كردووه‌ و كارده‌كه‌ن, به‌پێی ئاماری فه‌رمانگه‌ی ڕێكخراوه‌ناحكومیه‌كانی هه‌رێمی كوردستان, تا كۆتایی ساڵی 2013 زیاتر له‌(80)ڕێكخراوی ژینگه‌یی تۆماركراوه‌, كه‌به‌شێكی زۆری به‌رپرس و ئه‌ندامانی ئه‌و ڕێكخراوه‌ تازه‌ تۆماركراوانه‌, بریتین بوون له‌و ئه‌ندام و كادیرانه‌ی كه‌پێشتر له‌كۆمه‌ڵه‌ی كوردستانێكی سه‌وز كارییان كردووه‌, ژماره‌یه‌كیان تائیستاش له‌ ڕیزه‌كانی كۆمه‌ڵه‌ به‌رده‌وامن له‌كاركردن بۆ پاراستن و گه‌شه‌پێدانی ژینگه‌ی هه‌رێمی كوردستان- عێراق, بۆیه‌كۆمه‌ڵه‌ی كوردستانێكی سه‌وز وه‌ك بناغه‌یه‌ك بۆكاری ڕێكخراوه‌یی ژینگه‌یی داده‌نرێت و ده‌توانین ناوی بنێین یه‌كه‌مین قوتابخانه‌ی ژینگه‌پارێزی له‌هه‌رێمی كوردستانی باشور.

سه‌رچاوه‌: سودم له‌پێشه‌كی كتێبی(ئاینده‌ی هه‌ساره‌كه‌مان)وه‌رگرتووه‌.

كێ هۆكاره‌ له‌ پیسبوونی ژینگه‌؟

ژینگه‌ وه‌ك بابه‌تێكی په‌یوه‌ست به‌ ژیان وچالاكییه‌ به‌رده‌وامه‌كانی مرۆڤ و زینده‌وه‌رانه‌وه‌، به‌رده‌وام پێویستی به‌ چاودێریكردن و چاككردن هه‌یه‌، چونكه‌ چالاكیه‌ به‌رده‌وامه‌كانی مرۆڤ پاشماوه‌ی نامۆ ده‌خاته‌ نێو پێكهێنه‌ره‌كانی ژینگه‌ (ئاو – هه‌وا – خاك) به‌پێ ی جۆری چالاكیه‌كان، به‌مه‌ش ژینگه‌ پیس ده‌بێت. بۆیه‌ لێره‌وه‌ پرسیارێك دروست ده‌بێت ئه‌ویش ده‌پرسین:
ژیــنـگــه‌ چــــی یه‌؟
بریتیه‌ له‌ هه‌موو ئه‌و شته‌ زیندوو و نازیندووانه‌ی كه‌ له‌ ده‌ورووبه‌ری مرۆڤ هه‌یه‌ و په‌یوه‌ندی راسته‌وخۆ یان و ناڕاسته‌خۆیان به‌ژیانی مرۆڤ و و زینده‌وه‌رانه‌وه‌ هه‌یه‌.
پاراستنی ژینگه‌ وه‌ك چه‌مكه‌كانی دیموكراسی و مافی مرۆڤ وكۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی و لێبورده‌یی وپێكه‌وه‌ ژیان. .. هتد پێویستی زۆری به‌ كۆمه‌ڵگایه‌ك هه‌یه‌ كه‌ به‌لایه‌نی كه‌می پێداویستیه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی له‌ ژیانی تێدا دابین كرابێت، به‌تایبه‌تی ڕوبه‌ری سه‌وزایی كه‌ په‌یوه‌ندیه‌كی كاریگه‌ر و راسته‌خۆی هه‌یه‌ به‌هه‌ر سێ توخمه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی ژینگه‌ (ئاو – هه‌وا – خاك) بۆیه‌ له‌سه‌ر هه‌موو تاكێكی كورد پێویسته‌ ئه‌ركی پارستنی ژینگه‌ له‌ ئه‌ستۆ بگرێت و له‌سه‌ر هه‌موو رێكخراو وسه‌نته‌ر ودامه‌زراوه‌حكومی ناحكومی وكه‌رتی تایبه‌ت و راگه‌یندنكاران به‌شداربن له‌ گه‌یاندنی په‌یامی ژینگه‌ پارێزی.
له‌و ده‌سته‌واژانه‌ی سه‌ره‌وه‌ باس له‌ ژینگه‌پارێزی ده‌كرێت ، بۆیه‌ پێویسته‌ بزانین ئایا پیس بوونی ژینگه‌ چی یه‌؟ وه‌ كێ هۆكاره‌ له‌ پیس بوونی ژینگه‌ ؟
ئه‌و پێناسه‌ ساده‌یه‌ی كه‌ به‌ مێشكی هه‌ریه‌كێكمان دادێت كه‌ ده‌ڵێین شتێك خاوێن نیه‌ ، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌بێته‌ هۆی زیان گه‌یاندن و دروست كردنی كێشه‌ی ته‌ندروستی بۆ مرۆڤ و گیانداران و هه‌موو جیهان به‌ڵام ئه‌گه‌ر سه‌یری چه‌مكی پیس بوون بكه‌ین به‌شێوه‌یه‌كی زانستیانه‌ تر و ووردتر ئه‌وا:
پیس بوونی ژینگه‌ بریتی یه‌ له‌ ڕوودانی گۆڕانكاریه‌ك له‌ ژینگه‌ی گیانداران به‌هۆی سروشت و چالاكی ڕۆژانه‌ی مرۆڤه‌وه‌ كه‌ده‌بێته‌ هۆی ده‌ركه‌وتنی چه‌ند ماده‌یه‌ك كه‌ ناگونجێ له‌گه‌ڵ ئه‌و شوێنه‌ی كه‌ گیانداره‌كه‌ی تێدا ده‌ژی و لاسه‌نگی ده‌كات. به‌رهه‌م هێنانی پێداویستیه‌كانی ژیانی مرۆڤ له‌ سه‌رچاوه‌ی وزه‌ و خۆراك وه‌ هه‌روه‌ها چالاكی رۆژانه‌ی مرۆڤ به‌به‌رده‌وام پاشماوه‌ی زیانبه‌خش ده‌خه‌نه‌ نێو ژینگه‌، به‌ڵام رێژه‌ی ئه‌م پاشماوانه‌ په‌یوه‌ندیه‌كی راسته‌وخۆی هه‌یه‌ به‌ هۆشیاری مرۆڤه‌كان و گرینگیدانیان به‌ ژینگه‌.

ژینگه‌ به‌درێژایی مێژوو سیسته‌مێكی یه‌كتر ته‌واوكاری له‌نێو شته‌ زیندوو نازیندووه‌ پێكهێنه‌ره‌كانی به‌رهه‌م هێناوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی یه‌كتر ته‌واو بكه‌ن ، به‌ڵام به‌هۆی چالاكی جۆراو جۆری مرۆڤ و زیده‌رۆیی له‌به‌كاربردن و گۆرانی كه‌ش و هه‌وا گاریگه‌ری نیگه‌تیڤی كردۆته‌ سه‌ر ژینگه‌. كاركردن بۆ ژینگه‌یه‌كی ته‌ندروست له‌ پێش هه‌مووشتێكدا هه‌وڵدانه‌ بۆ پاراستنی هاوسه‌نگیی ژینگه‌یی، كه‌ له‌ ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی بیسته‌مه‌وه‌ هه‌تا ئه‌مڕۆ به‌شێوازێكی زۆر توند ئه‌و هاوسه‌نگییه‌ ڕوو له‌ تێكچوونه‌ به‌هۆی زۆری هۆكاره‌كانی پیس بونی ژینگه‌. ئه‌وه‌ی جێگای خۆشحاڵییه‌ كه‌ رێژه‌یه‌كی به‌رچاوی كاربه‌ده‌ستان له‌ وڵاته‌ پێشكه‌وتووه‌كانی جیهان هه‌ست به‌مه‌ترسیه‌كانی پیس بوونی ژینگه‌ ده‌كه‌ن و كاری باشیان بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ پیس بوونی ژینگه‌ كردووه‌. ساڵانه‌ چه‌ندین كۆنفرانس و كۆبونه‌وه‌ ده‌به‌سترێن و بڕیاری گرنگ بۆ پاراستنی ژینگه‌ ده‌درێن و كۆمه‌ڵێك بریار بۆ پاراستنی ژینگه‌ جێبه‌جێ ده‌كرێن. به‌ڵام به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی پێویسته‌ بكرێ بۆ پاراستنی ژینگه‌یه‌كی خاوێن و گونجاو بۆ نه‌وه‌كانی داهاتوو ئه‌وی تائێستا كراوه‌ ته‌نها سه‌ره‌تایه‌ و زۆری تر پێویسته‌ بكرێت.

ژینگه‌یه‌كی خاوێن مافی هه‌مووانه‌ و پاراستنی ژینگه‌ش ئه‌ركی سه‌رشانی هه‌مووانه‌: تاك، خێزان، سه‌نته‌ر و ڕێكخراوه‌كان، داموده‌زگا حكومیه‌كان، په‌رله‌مان، هه‌موولایه‌ك پێویسته‌ پارێزگاری له‌و ژینگه‌یه‌ بكه‌ن كه‌ هه‌موومان تێیدا ده‌ژین.

به‌ختیار محمد

پیل و پاتری مەترسیەکی شاراوە

لە جیهانی ئەمرۆدا تەکنەلۆژیا بەشیوەیەک پێشکەوتووە کە زۆر لە کارەکانی رۆژانەی بۆ ئاسان کردووین بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا گەلێک مەترسی لەگەڵ خۆیدا هێناوە کە پێویستە ئاگاداربین لێی و بەشێوەیەکی دروست مامەڵەیان لەگەڵدا بکەین، جێگەی خۆیەتی باس لە زیانەکانی ئەم ئامێرانە بکەین کە هاتوونەتە ژیانمانەوە و ئاگاداربین لە مەترسییەکانی، دیارە ئامێرەکان زۆرن بەڵام یەکێک لەو ئامێرانە کە لە هەموو ماڵێکدا هەیە و بەراستی کاریگەرییەکی زۆر ترسناکی هەیە لەسەر ژینگەو تەندروستی مرۆڤ ئەویش پیل و پاتریە کەبەداخەوە تا ئێستا زیانەکانی ئەم ئامێرە بەشێوەیەکی باش لەناو خەڵکدا بڵاونەبۆتەوە یاخود ڕاستر بڵێین وشیاریان بەرامبەر ئەم ئامێران کەمە یاخود نییە.

پاتری ئامێرێکە یاخود سیستەمێکە کە وزەی کیمیای ئەگۆڕێ بۆ وزەی کارەبا. پاتری دەکرێت بە دوو بەشەوە بەشێکیان ئەوانەن کە بۆ یەک جار بەکاردێن و بارگاوی ناکرێنەوە و ماوە کورتن وەک پیل (دیارە ئێستا هەندێ جۆری پیلیش هەیە کە توانای بارگاوی کردنەوەیان هەیە بەڵام زۆربەی پیلەکان بۆیەک جار بەکار دێت و بارگاوی ناکرێنەوە) جۆری دووەمیان ئەوانەن کە بارگاوی دەکرێنەوەو بۆ چەند جارێک بەکاردێن و ماوە درێژن وەک شەحنی مۆبایل و کۆمپیوتەر و هیتر ، پاتررییەکان لە قەبارە و  شێوەدا جیاوازن  و هەریەکەیان بۆ مەبەستێکی دیاریکراو بەکاردێن.

پاتری کۆمەڵێک ماددەی قورسی تێدایە کە کاریگەری نەرێنی هەیە بۆ سەر ژینگە و تەندوستی مرۆڤ ئەوانیش (جیوە، قوڕقوشم، کادمیۆم، نیکڵ..هتد) کە بێگومان هەریەک لەم مادانە کاریگەری ترسناکی هەیە ئەگەر بچێتە لەشی مرۆڤەوە بە ڕێژەیەکی دیاریکراو، بەداخەوە کاتێک پاتریەک لەکار دەکەوێت لە دەوروبەرمان فرێی ئەدەین کە بە ئاسانی بەردەستبێت یاخود هەندێ جار ئەکەوێتە بەردەستی منداڵان و یاری پێدەکەن و بۆ دەمیان دەبەن کەبەراستی چەند زیانی بۆ گەورە هەبێت بۆ مناڵ زۆر زیاترە.

دیارە هەریەک لەو مادانەی کە لە پاتریدا هەیە کاریگەری ترسناکی هەیە لێرەدا باسی یەکێک لەو مادانە ئەکەم کە ئەویش قورقوشمە، قورقوشم مادەیەکی قورسە، کاتێک بچێتە لەشەوە ئەتوانین بڵێین ئەو مرۆڤە ژەهراوی بووە بە قورقەشم، قورقوشم بە چەند ڕێگایەک ئەچێتە لەشەوە: لە رێگەی هەواوە بە هەناسەدان ئەمەش کاتێک ئەبێت کە هەوای ناوچەیەک پیسبوبێت بە تۆزی ئەم مادەیە بۆ نموونە سوتانی  ئەو پاشەرۆیانەی کە پیل و پاتری تێدایە و ئەم مادانەی لێدەر دەچێت، یاخود خواردنەوەی ئاوێک پیسبووبێت بەم مادەیە، یاخود دەستمان پیسە بە قورقوشم (بەهۆی دەستلێدانمانەوە لە پاتری) و دەست بۆ دەممان ئەبەین. مرۆڤی گەورە هەستیارە بەرامبەر قورقوشم و منداڵ و کۆرپەلەی ژنی دووگیان زۆر زیاتر هەستیارترن و لەوانەیە بەرگەی نەگرن، بەشێوەیەکی سەرەکی ئەم مادانە کار دەکەنە سەر کۆئەندامی دەمار و دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی گەشە و دواکەوتنی تێگەیشتن و کەمبوونەوەی زیرەکی هەروەها کاریگەری هەیە لەسەر گورچیلە و کۆئەندامی زاوزێ، ئەگەر رێژەکە زۆربێت رەنگە ببێتە هۆی مردنیش.

بەداخەوە  ئەم پاتریانە تێکەلی پاشماوەکانی تر دەکرێن کە ئەمەش دەبێتە هۆی پیسبونی ژینگە کە دواتریش دەبنە هۆی دروستبوونی مەترسیەکی گەورە بۆسەر تەندروستی مرۆڤ، چونکە ئەگەر بسوتێنرێت ئەوا دەبێتە هۆی پیسبونی هەواو ئەگەر بکرێتە ژێر خاک ئەوا مادە قورسەکانی ناو پاتری ئەچۆڕێتە خوارەوە و تێکەڵی ئاوی ژێر زەوی ئەبێت ئەگەریش بکرێتە ئاوەوە ئاوەکە پیس دەبێت و بۆ خواردنەوە ناشێت، بەڵێ باشترین چارەسەر بەکەرەستەکردنەوەیەتی (Recycling) وە ئەگەریش ئەمە دەستی نەدا ئەوا پێویستە رێگری بگیرێت لە فرێدانی پاتری بەشێوەیەکی هەرەمەکی و نابەرپرسیارانە و لە شوێنێک کۆ بکرێنەوەو چارەسەری زانستی گونجاوی بۆ بکرێت، هەروەها پێویستە هاوڵاتیان لەمەڕ مەترسی پاتری وشیاربکرێنەوە کە چەند زیانێکی گەورەی بۆ سەر ژینگە و تەندروستی مرۆڤ هەیە.

عومەر کەریم

تەکنۆلۆژیای زانیاری لەپێناو پاراستنی ژینگەدا

پێناسە
زاراوەی تەکنۆلۆژیای زانیاری سەوز Green-IT (یاخود Green ICT, Green computing) بەو مانایە دێت کە سەرچاوە و پێکهێنەرەکانی تەکنۆلۆژیای زانیاری و گەیاندن ڕاژەیەک بن بۆ پاراستنی ژینگە.

پێشەکی
ئەمڕۆکە پاراستنی ژینگە بۆتە هەنگاوێکی گرنگ و داوایەکی نێودەوڵەتی و زۆر لە وڵاتە پیشەسازییەکانی خستۆتە ژێر هاوکێشەیەکی نوێوە کە لە دابینکردنی هەموو کەرەستەیەکی خاو بۆ بەرهەمەکانیان پەی بۆ پشکنینی بەرن لە کاریگەریی کاڵاکان لەسەر ژینگە و پاراستنی. تەکنۆلۆژیای زانیاریش بوارێکی گرنگی ئەم سەردەمەیە کە پاراستنی ژینگە پێیگەیشتووە. لەم بابەتەدا تیشک دەخەمە سەر بواری هەڵسوڕانی تەکنۆلۆژیای زانیاری لە ئاست پاراستنی ژینگەدا.

پێویسیتیی هاوکاریکردنی بواری تەکنۆلۆژیای زانیاری تێچوون، ژینگەپارێزی و ڕێسا نوێیە نێودەوڵەتییەکان هۆکارن بۆ بوون بە پێویستی سەرهەڵدانی تەکنۆلۆژیای زانیاری سەوز.

١. تێچوون:
بەپێی توێژینەوەیەکی پەیمانگای Borderstep دەرکەوتووە کە بە تەنیا لە ئەڵمانیا لە ساڵی ٢٠٠٨دا، کۆمپانیاکانی بواری تەکنۆلۆژیای زانیاری پێویستیان بە ٣،٦ تێرا وات لە کاتژمێرێکدا بووە بۆ بە گەڕخستنی ڕاژەکارەکان  و فێنککردنەوە و بەردەوامیی نەبڕانی تەزووی کارەبا لێیان. بە نزیکەیی کرێی تێچوونی ئەمەش ٤٠٠ ملیۆن یۆرۆ بووە [١]. گومانی تیا نییە ڕۆژانە بەهۆی زیادبوونی داخوازی لەسەر شوێنی پاشەکەوتکردن و ڕاژەکاری نوێ، ئەم تێچوونانەش لە بەرزبوونەوەدان. بە تەنیا لە ئەڵمانیاد پتر ٢،٢ ملیۆن ڕاژەکاری دامەزراو هەیە لە کۆمپانیا و دامەزراوە جیاجیاکاندا و ڕوو لە زۆربوون.

کەواتە بە پلەی یەکەم لە بەرژەوەندی کۆمپانیاکانیشدایە کە ئامێرێک دروستبکرێت وزەی کەمتری بوێت، هاوکات کەرەستەکانی بۆ فڕێدان و سووتاندن زیانیان نەبێت. گرفتی تێچوون و خەرجی وزە لە ئامێرەکاندا، گەورەترین هۆکارە بۆ کۆچکردن بەرەو تەکنۆلۆژیای سەوز.

لە وڵاتە پیشەسازییەکاندا حکومەتەکان بڕیاری پێدانی قەرز و ئاسانکاری تریان داوە بۆ ئەو کۆمپانیایانەی گەشە بە تەکنۆلۆژیاکەیان ئەدەن لەپێناو پاراستنی ژینگەدا. ئەم کارە تەنانەت بەربەرەکانی دروستکردووە لەنێوان کۆمپانیاکاندا، کە خێراکەن لەو پارەی هاوکارییە بێبەش نەبن، لەلایەکی تریشەوە حکومەت گرفتی پەیداکردنی وزەی کەم دەبێتەوە و چوونی بۆ ناو لیستی وڵاتانی ژینگەپارێزیش دەستکەوتێکی تری دەبێت.

٢. ژینگەپارێزی:
بەپێی توێژینەوەکەی سەرەوە، ساڵانە کاریگەریی ئای تی لە ئەڵمانیا هێندەی ٤ کارگەی گەورەی سووتاندنی خەڵووزە.
دروستبوونی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن CO2 لە فڕۆکەکان لە هەموو جیهاندا هەر هێندەی ئەو بڕە دەبێت کە تەکنۆلۆژیای زانیاری هۆکاری دروستبوونی دەبێت.
کەواتە گەر بمانەوێت ژینگە بەپاکی بهێڵینەوە دەبێت شێوازی نوێ و داهێنانی زیاتر لەم ڕووەوە بکرێت.
بۆ نموونە لە هۆڵەندا سێ کەس هەستان بە دروستکردنی بنەیەک بۆ ئامێری iPad لە تەختە، لە بری ئەوەی بە پلاستیک یان ماددەی تر دروستبکرێت. تەختە هەم هەرزانە و هەم ژینگەپارێزیشە. کۆمپانیای ئەپڵ Apple کە داهێنەریiPad ە، لە ڕووی ژینگەپارێزییەوە بۆ ئەم بەرهەمە نوێیەی هەنگاوی باشی ناوە، بۆ وێنە پەردەکەی تەکنۆلۆژیای LED-Backlight بەکاربردووە کە وزەی کەمتر پێویستە لەبری بەکارهێنانی جۆری (LCD)، پاتری جۆری (Lithium-Polymer) کە تا بەرزترین ئاستی توانای بەکاردەهێنرێتەوە، شووشەی ڕووکارەکەی بەدەر لە ماددەی (زەرنیخ) دروستکراوە، چوارچێوەکەی لە ماددەی بەکارهاتوو بەرهەمهێناوە.

کۆمپانیا گەورەکانی وەک (IBM) و (HP) لە پێشڕەوەکانی ئەم بوارەن کە زۆر زوو بەشی توێژینەوەی تایبەتییان پێکهێنا بۆ ئەو مەبەستە.

٣. ڕێسا نێودەوڵەتییەکان
بۆ چارەسەرکردنی گرفتی ژینگە بەهۆی ئامێرە تەکنۆلۆژییەکانەوە، کۆمەڵێک ڕێسای نێودەوڵەتی دەرکراون، ئەم ڕێسایانە ڕێگەچارە دەخەنە بەردەم کۆمپانیا بەرهەمهێنەرەکان هانابەرن بۆ تەکنیکێک کە پاراستنی ژینە ڕەچاو بکات، بەپێچەوانەوە ئەگەری قەدەغەکردنی بەرهەمەکانیان، یاخود زیادکردنی باج لەسەریان بە زیان دەکەوێتەوە.

بۆ نموونە کۆمیسیۆنی وڵاتانی ئەوروپای یەکگرتوو بڕیاری داوە کە بەکارهێنانی تەزووی کارەبا لە ئامێرەکاندا تا ئەو ڕادەیەی کە دەتوانرێت کەمبکرێتەوە. بەهۆی ئەم فشارەوە زۆرکات لە ڕیکلامی جۆری نوێی تەلەفیزیۆن، یا کۆمپیوتەری کەسی دەبینین، دەبێژن کە پارەش پاشەکەوت دەکەیت بە کڕینی ئامێرەکەیان، چونکە کارەبای کەمتر دەوێت.

ئینەرجی ستار Energy Star
زۆر لە وڵاتان پەیڕەوی ڕێنماییەکانی (Energy Star) دەکەن کە لە ساڵی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦دا پاڵاوتەی ڕێساکان و داخوازینامەی چووست بەکارهێنانی وزەی شیکردەوە لە جیهانی کۆمپیوتەردا.
ئینەرجی ستار هێمایەکی تایبەتە بەو بەرهەمانەی وزەی کارەبا پاشەکەوت دەکەن، ئەم هێمایە یەکەمجار لە وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەکارهات. لەسەر هەموو کاڵایەک بۆ دروستکردنی‌ ئامێری ئەلیکترۆنی چەسپ دەکرێ(www.energystar.gov).
ئینەرجی ستار کۆمەڵێک ڕێنوێنی و پێوانەیی داناوە بۆ ئەو کاڵایانەی کە هاوبەشن لە پاشەکەوتکردنی وزەدا، تیایاندا دەستنیشانی سیستمێکی ژینگەپارێز و پێداویستییەکانی کراوە.
ساڵی ١٩٩٢ دەزگای ئاژانسی ژینگەپارێزی EPA ئەمریکا ئەم هێمایەی دروستکرد و ساڵی ٢٠٠٣ یەکێتی ئەوروپا بە بڕیارێک هێنایانە لیستی خۆیانەوە، تاکوو لە چاودێریکردن و پێناسەدانان بۆ پێوانەیی لە بواری بەکارهێنانی وزەدا سوودی لێوەربگرن.
لە ئەڵمانیا بەشێوەیەکی بەرچاو، لە دوای کۆنگرەی سێی "لوتکەی ئایتی" لە دارمشتاد ساڵی ٢٠٠٨ زۆربەی کۆمپانیاکان ڕێبەری فرمان و ڕێساکانی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی دەکەن[٢]، خۆشبەختانە هەردوو بواری ئابووری و ڕامیاری کۆکن لەسەر پیادەکردنی تەکنۆلۆژیای زانیاری سەوز کە ئەمەش تاوێکی تری داوە بە هەنگاونانی کۆمپانیاکان لەم ڕووەوە.

ئەگەرچی هەنگاونان بۆ سازدانی ئای تی لەپێناو ژینگەپارێزییدا نوێ نییە، کەچی ڕاپۆرتێکی ڕێکخراوی OECD، کە توێژینەوەیان لەسەر ٩٠ وڵات و ڕێکخراوی جیاجیای ئای تی سەوزکردووە، هاتووە؛ زۆربەی هەوڵەکان لەسەر خۆئامادەکردنی تەکنۆلۆژیایە، وەک لەوەی هەوڵی جێبەجێکردنەکەی بدرێت، بگرە ٢٠% ئەو هەوڵانە پێوانە دەکرێن و بەهەند دەگیرێن[٣].
بەدواداچوونەکانی پڕۆژەی smart2020 دەریانخستووە کە بەهۆی بەرزبوونەوەی ڕێژەی بەکارهێنانی ئامێری گەڕۆک (مۆبایل و هاوچەشنەکانی)، پێدەچێت بە گەیشتنمان بە ساڵی ٢٠٢٠ ڕادەی پێویستیی بە وزە لە بوارەکانی تەکنۆلۆژیا و گەیاندن سێ هێندەی ئیستا بێت، ئامارەکانیان وا نیشان ئەدەن کە ساڵی ٢٠٠٧ نزیکەی ٦٢٣ ملیار کیلۆوات/کاژێربووە و ساڵی ٢٠٢٠ دەگاتە ١٩٠٠ ملیار کیلۆوات/کاژێر[٤].

کەواتە تەکنۆلۆژیای زانیارییەکان دەتوانێت کاریگەری خۆی بە تەواویی لەم ڕووەوە نیشان بدات.

بەکارهێنان
بەشی وزەی کارەبا، پەپکەی ڕەق بۆ پاشەکەوتکردن و پەردە (شاشە)، بەشە سەرەکییەکانە کە وزە خەرج دەکەن لە کۆمپیوتەردا. تەکنۆلۆژیای نوێ هەنگاوەکانی بە ئاڕاستەی کەمکردنەوەی بەکارچوونی وزە هەنگاودەنێت.
بۆیە بەرهەمە نوێیەکانی ئەو کاڵایانە بە بانگهێشتی پاراستنی ژینگەوە دەخرێنە بازاڕەوە. بەکارهێنانیشیان لە کۆمپیوتەری کەسی و ڕاژەکارەکانەوە دەرکەوتووە.

١. کۆمپیوتەری کەسی:
نەک تەنها لە ڕەقەکاڵاندا، بەڵکو لە سیستمی کارپێکردنەکانیشدا هەڵبژاردن هەیە بۆ پاشەکەوتکردنی وزە، بۆ نموونە لە سیستمەکانی مایکرۆسۆفت ویندۆزدا دەتوانیت شێوازی کاردانەوەی سیستمەکەت دەستنیشان بکەیت کاتێک کە ماوەیەکی درێژ دوور دەبیت لە بەکارهێنانی.
لەڕێگەی (Start – Settings – Control Panel – Power Options) دەتوانیت هەڵبژاردنەکانی سیستمەکەت ڕێک بخەیت، وەک لە خوارەوە دەردەکەوێت.


لێرەوە کاڵاڕەقەکانی کە لەسەرەوە ناوبران، بەم شێوە کاریگەرن لە خەرجی وزەدا:
| | شاشە کۆنەکانی کە بە تیشکی کاسۆد ڕووناکیان ئەدا، بەشێوەیەکی گشتی کارەبا زیاتر کار دەکەن، باشتر وایە جۆرە نوێیەکانی ڕووتەخت flat بەکارببەین لە جۆری LCD, LED کە ژینگەپارێزن.

| |  یەکەی ناوەندی چارەسەر بەشێکی کۆمپیوتەرەکەمانە کە وزەیەکی زۆر خەرجدەکات، لە بەراوردێکی هەفتەنامەی کۆمپیوتەردا، مۆدێلی Intels Dual-Core-CPU Atom 330 لە زۆربەی جۆرەکانی تر باشتربووە لەڕووی کەمی پێویستی بە وزە. بەربەرەکانی کۆمپانیاکانیش لەم ڕووە بەردەوامە، بەشێوەیەک کە هەیانە تەنها ٣٦ واتی دەوێت (وەک Intel Core 2 Duo E4500) و هەشیانە ١٠٣.(وەکو Intel Core 2 Extreme QX6850) گومانی تیا نییە نرخیش ڕۆڵی خۆی دەبینێت لەم ڕووەوە.

پەپکەی ڕەق Hard disk لەنێوان ١٠ بۆ ١٥ واتدا وزەی پێویستە، لێخوڕەکانی تری وەک CD بە نموونە ١٨ واتی دەوێت لەکاتی خوێندنەوە و نووسیندا، لەکاتی بێکاریشدا ٥ وات. بیرگە RAM تەنها ٢ واتی دەوێت، بێ گوێدانە قەبارەکەی.

پێوانەکراوە کە کۆمپیوتەرێک یەکەی چارەسەرەکی لە جۆری Intel Core 2 Duo بە بوونی هەموو بەشەکانەوە جگە لە مۆنیتۆر لەسەری، لە کاتی وەگەڕخستنی بەرنامەکاندا ١٤٨ واتی پێویست بووە، لەکاتی سوڕی بەتاڵدا idle تەنها ٩٩ واتی ویستووە. مۆنیتۆر بە تەنها ٤٠ وات بەرەو ژووری دەوێت، جۆری Dell Ultrasharp 24" Flat بۆ نموونە ٤٣ واتی دەوێت. جۆرە کۆنەکان پتر لە ١٤٠ وات کار دەکەن[٥].

گەر بتەوێت بزانیت خەرجی کۆمپیوتەرەکەت چەندە، تەماشای نرخی کیلۆوات بکە لە پسووڵەی کارەباکەتدا و لێکدانی بکە بە کاتی بەکارهێنراو بە خولەک. چاودێرانی ئەم بوارە دەڵێن ساڵانە بۆی هەیە کە زۆرتر لە ١٠٠ دۆلار لە خەرجی پاشەکەوت بکرێت لە کۆمپیوتەری کەسیدا لە ماڵەوە. لە بیرمان نەچێت پاشەکەوتکردن لە خەرجیدا لێرەدا لەڕووی بەکارچوونی ئەو ڕەقەکاڵایانەوەیە کە ژینگەپارێزی تیا ڕەچاوکراوە.

٢. سەنتەری کۆمپیوتەر Data center
گرفتی گەورەی سەنتەرەکانی کۆمپیوتەر کە بە سەدان و هەزاران ڕاژەکار Server لە خۆیان دەگرن، فێنک ڕاگرتنیانە، جگەلەوەی کە بەردەوام تەزووی کارەبایان دەوێت، ئەم دووانە زۆرتر لە ٤٠% خەرجی سەنتەرەکەیە.
پێوانەکان دەریانخستووە کە ڕاژەکار ٤٠٠ واتی دەوێت، پێداویستیی و داهێنانە نوێیەکانیش وایانکردووە کە ژمارەی ئەم سەنتەرانە ڕۆژانە لە زیادبووندابێت، بەراوردێکی لێکۆڵینەوەی جۆناسان کوومەی Jonathan Koomey Study دەریدەخات کە ئەمڕۆکە دوو هێندەی پێش ٥ ساڵ لەمەوبەر سەنتەرمان هەیە[٦].

بوونی تۆڕی کۆمەڵایەتی فەیسبووک و زیاتر لە نیوملیار بەشداربوو ئەم لێکۆڵینەوەیە ئاسان دەسەلمێنن.

ڕێکخراوی ئاشتی سەوز Green peace لەسەر زاری قسەکەری بنکەیان لە نەمسا، خاتوو کلاودیا سپرینز Claudia Sprinz، ڕەخنەی توندی گرت لە فەیسبووک Facebook کە سەنتەری کۆمپیوتەری خۆیان لە دوو ناوچەی Prinville و Oregon دانا، چونکە لەوێ پشتدەبەستن بە کۆمپانیای PacificCorp بۆ دابینکردنی وزە، ئەوانیش ویستگەی کارەبای خەڵووزییەکان بەکاردەهێنن. ئەگەرچی فەیسبووک لە ڕاگەیاندنێکیاندا بۆ ئاژانسی (بی بی سی)، دڵنیایان کردەوە کە ڕاژەکارەکان لەو جۆرانەن کە پاشەکەوتی وزە دەکەن و ژینگەپارێزی ڕەچاودەکەن[٧].
بەرامبەر بەمە کۆمپانیای یاهوو Yahoo سەنتەری خۆی بردۆتە Lockport نزیک نیوۆرک کە نزیکە لە ویستگەیەکی کارەبای ئاوی کە ئەمە لەخۆیدا هەنگاوێکی زۆر باشە بەرەو پاراستنی ژینگە. ئاماری کۆمپانیای گوگڵ Google لە هەموویان باشترە، بنکەکانی لە دالاس Dalles و ئۆریگۆن Oregon بەڕێژەی ٥٠% دا پشت بە وزە نوێیەبووەکان دەبەستێت[٨].

سەنتەری کۆمپیوتەر لە زانکۆ و پەیمانگاکانیش دەتوانن لەم ڕووە ڕۆڵی خۆیان ببینن، جۆری ڕاژەکارەکانیان بکەن بە ئامێری گریمانەیی(virtual machine)، هاوکات ژووری کۆمپیوتەر کە کاریان پێ نەما هەموو تەزووی کارەباکان ببڕن. زانکۆی ترێر Trier لە ئەڵمانیا نموونەیەکە کە ئێمەی کوردیش بتوانین سوود لە شارەزاییان وەربگرین لەم بوارەوە، ئەوان دروشمی ئای تی سەوزیان بەرزکردۆتەوە و توانیویانە زۆرتر لە ٣٠% سیستمەکانیان بگۆڕن بۆ جۆری ژینگەپارێز[٩].

لە کوردستانیش زانکۆکان پێویستە ئەم خاڵە ڕەچاوبگرن، کاتێک ژووری کۆمپیوتەری نوێ دروستدەکەن یاخود کۆمپیوتەرەکان نوێ دەکەنەوە، ئەو جۆرانە بکڕن کە ڕەچاوی ژینگەپارێزی تیاکراو.

پوختە و سەرەنجام
دەتوانرێت کارکردنی وزە و دروستکردنی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن CO2 بەشێوەیەکی باش کەمبکرێتەوە لە بواری ئای تیدا، بەوەی گوێڕایەڵی داخوازیی بنەما و پێوانەییەکان بین. جگەلەوەی بیر لە شیکاری بەرامبەریش بکەینەوە لە هەموو هەنگاوێکماندا. کۆتایی زنجیرەی ئای تی سەوز بە پەرتکردن و فڕێدان Recycling دەبێت، هاوشێوەی بەرهەمهێنان لێرەیشدا ڕێسا و ڕێنوێنیمان هەیە کە ڕێگرمانن لە فڕێدانی ئامێرێک، یاخود سووتاندنی لە شوێنێکی ناشایستە.
تەکنۆلۆژیای زانیاریی سەوز هەنگاوی باشی ناوە، تا ڕادەیەکیش کۆمپانیا بەرهەمهێنەکان هەوڵیانداوە کاڵاکانیان لەو ڕوانگەیەوە بەرهەمبهێنن کە بەشداربن لە ئەنجامدانی ئەرکی خۆیان بۆ ژینگە.

لە باشووری کوردستان تا ئەمڕۆ ١٠٠%ی کاڵا ئەلیکترۆنییەکانی هاوردە دەکات، دەبێت بە گرنگی گوێڕایەڵی ئەو دامەزراوانە بێت کە بە مەبەستی ژینگەپارێزی دروستبوون، ئەرکی ئەوان بەخشینی زانیارییە و وشیارکردنەوە نییە بە تەنها، بەڵکو دانانی ڕێسا و بەندی تایبەتیشە بۆ هاوردەکردن و دەستنیشانکردنی کاڵاکانیش. تاقیکردنەوەی گەلانیش دەریانخستووە کە هەمائاهەنگی و هاوکاریی بوارەکانی ڕامیاریی و ئابووری مەرجێکە بۆ تەشەنەکردنی بیرکردنەوە لە ژینگەپارێزی.
پاشەکەوتکردنی وزە بۆ هەموو کەسێک پاشەکەوتکردنە لە خەرجی، چەپڵەش بە یەک دەست لێنادرێت، چۆن ئەرکی حکومەتە ڕێسا و یاسا دابنێت بۆ هاوردەکردنی ئامێر و کاڵای جۆرایەتیی بەرز کە هاوکارن لە پاشەکەوتکردنی وزە و پاراستنی ژینگەدا، ئاوهاش لەسەرمانە وەکو هاوڵاتیان نرخی وزە و تێچوونەکەی بە هەندبگرین.
کاتێک ئامێرەکەت بەکارناهێنیت بیکوژێنەوە، سیستەکەمەت ساز بدە کە خۆکارانە مت بێت و وزەی نەوێت لە کاتێکدا بەجێی دەهێڵیت و کارت پێی نابێت.
ئامێرێک بکڕە کە ژینگە جوانەکەت بپارێزێت. خۆت خاوەنی بڕیاریت و خۆشت دەتوانیت خەرجی کەم بکەیتەوە. ئەگەر بازرگانەکان گوێڕایەڵی ژینگەپارێزیان نەکرد تۆش کاڵاکانیان مەکڕە.
لەگەڵیدا بەگرنگی دەزانم حکومەت وشیاری زیاتر بدات لە سەرجەم بەڕێوەبەرایەتییەکان بۆ ئەم مەبەستە، دەبێت لە چەسپاندنی سیستمی نوێدا ئەوان دەستپێشخەربن.

پەراوێزەکان
[١] بڕوانە: ڕاپۆرتی BITCOM لە ٥/٣/٢٠٠٩ – (وێبگە www.bitkom.org)
[٢] گۆڤاری spiegel لە ٢٠/١١/٢٠٠٨ – National IT Gipfel
[٣] بڕوانە ویکیپیدیا – ئینگلیزی (en.wikipedia.org/wiki/Green_computing#cite_note-4)
[٤] ڕاپۆرتی پرۆژەی smart2020 لە بڵاوکراوەکانی سەرهێڵ www.smart2020.org
[٥] توێژینەوەی پرۆژەی UCLA Sustainability لە زانکۆی کالیفۆڕنیا، کە لەژێر ناوی Making ‚IT Green دا بڵاوکراوەتەوە – ساڵی ٢٠٠٩ (www.sustain.ucla.edu).
[٦] جۆناسان کومەی Joonathan Koomey پرۆفیسۆر لە زانکۆی ستانفۆرد، کارمەندی زانستی تاقیگەی نیشتمانی لاورەنس بارکەلییە Lawrence Berkeley National Laboratory. یەکەم کەس بوو کە ڕادەی چەندی بەکارهێنانی وزەی لە سەنتەرەکانی کۆمپیوتەردا نیشاندا، لێکۆڵینەوەکەی ساڵی ٢٠٠٧ بڵاوکردەوە، ئێستاش سەرقاڵی هەڵسەنگاندنی هەمان شتە بۆ ساڵی ٢٠١٠ کەتاکوو ١٢/٨/٢٠١٠ لە چاوپێکەوتنێکیدا دەڵێت تەواو نەبووە. جۆناسان پێیوایە لە بەکارهێنانی وزەدا مرۆڤەکان بڕیاردەری سەرەکین نەک تەکنۆلۆژیا
[٧] ڕاپۆرتی GreenPeace لە ٣٠/٣/٢٠١٠ (www.greenpeace.org)
[٨] هەفتەنامەی computerwoche لە ١٠/٣/٢٠١٠ (http://www.computerwoche.de/hardware/data-center-server/1933252/)، هەروەها بڕوانە (www.google.com/green)
[٩] www.uni-trier.de

کورتکراوەکان
ئەو کورتکراوانەی لەم وتارەدا بەکار هێنراون:
Information technology IT
Information and communications technologies ICT
Light-emitting diode LED
Liquid Crystal Display LCD
Environmental Protection Agency EPA
Organisation for Economic Co-operation and Development OECD

سەرچاوەکان
سوود لەم سەرچاوانە وەرگیراوە:
- کتێبی New Computer Efficiency Requirements Enesta Jones - 2007
- گۆڤاری Computerwoche No 47 - 16.Nov.2009
- گۆڤاری Computerwoche No 27, 28 - 05.Jul .2010
- ڕاپۆرتی ENERGY START Program requirements for computers Ver. 5.0
- ڕاپۆرتی Smart202

ئاراس نوری - زانستپەروەرانی کورد - www.zkurd.org

ڤیدیۆ