نایلۆن نەفرەتە ڕەشەکە

‌نایلۆن به‌واتای چی؟

نایلۆن (Nylon ) له‌ ماده‌‌ ده‌ستكرده‌كانه‌، كه‌ ڕۆڵێكی زۆر دیاری هه‌یه‌ له‌ ژیانی مرۆڤدا، له‌ خێزانی synthetic polymer كه‌ به‌ پۆلیمه‌ره‌كان polymers ناسراوه‌.

وشه‌ی نایلۆن له‌ دوو ناوی لێكدراوی  نیوۆرك – له‌نده‌ن دروست بووه‌،مادده‌یه‌كه‌ كه‌ پشت ده‌به‌ستێت به‌ ترشی ئه‌دیبیك له‌ دروستكردنیدا و نایلۆن ده‌چێته‌ زۆربه‌ی كارگه‌كان له‌ گرنگترینیان كیسی نایلۆنه‌ كه‌ بۆ داپۆشین و هه‌ڵگرتنی خۆراك و دروستكردنی جانتا سودی لێ وه‌رده‌گیڕێت. له‌پێكهاته‌یدا هه‌ریه‌كه‌ له‌ مادده‌كانی وه‌ك (ئازوت و هایدرۆجین و كاربۆن و ئۆكسجین)به‌شداره‌ كه‌ كۆی ئه‌م به‌رهه‌مه‌ ئه‌میدانه‌ ده‌رئه‌نجانی كارلێكی نێوان ترش و ئه‌مین واتا نایلۆن بریتیه‌ له‌ كارلێكی نێوان ترش و ئه‌مین له‌گه‌ڵ یه‌كتر.

 ه‌پێی سه‌رچاوه‌كان ووشه‌ی نایلۆن له‌ دوای جه‌نگی جیهانی دووه‌مه‌وه‌ هاتووه‌ كاتێك یابان به‌ چه‌كی ئه‌تۆمی هێرشی كرایه‌ سه‌ر و ئه‌مریكیه‌كان ناوی نایلۆنیان به‌ كورتكراوه‌ی ئه‌م دێره‌ هێنایه‌ ئاراوه‌ (NOW YOU  LOSS THE OLD NEPON ) واتا (یابانی كۆن له‌ده‌ستچوو )ووشه‌ی نیبۆن به‌ واتا یابان.

مێژووی دۆزینه‌وه‌ی نایلۆن
مێژووی دۆزینه‌وه‌ی نایلۆن ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ساڵی 1938 ئه‌م مێژووه‌ به‌ ده‌سپێكی یه‌كه‌م كارگه‌ی پلاستیكی داده‌نرێت و داهێنه‌ری نایلۆن ناوی (واڵاس كاروتیرز)ه‌ كه‌ هاوكاری كارگه‌ی ناوبراو بووه‌،له‌ساڵی 1928 كاروتیرز واز له‌و كاره‌ی ده‌هێنێت كه‌ كاری وانه‌بێژی كیمیایی ئه‌ندامی بووه‌ له‌ زانكۆی هارفاردی ئه‌مریكی  و  ده‌ست ده‌كاته‌ پێكهێنانی گروپێكی توێژینه‌وه‌ له‌ یه‌كێك له‌ تاقیگه‌كانی كۆمپانیای دوبونت،  دواتر ده‌ست ده‌كاته‌ توێژینه‌وه‌ له‌سه‌ر مادده‌ی پلاستیكی و پیكهاته‌كانی هه‌ر له‌و ساڵه‌دا ترشی ئه‌دیبیك ده‌دوزنه‌وه‌ كه‌ له‌ پێكهاته‌ی نایلۆندا سودی لێ وه‌رده‌گیرێت  پێش ناونانیشی به‌ نایلۆن وتراوه‌ پولی ئه‌مید.

پلاستیك مه‌ترسیه‌ گه‌وه‌ره‌كه‌ی ژینگه‌
پلاستیك بریتیه‌ له‌ مادده‌یه‌كی دروستكراو له‌ رێژه‌یه‌كی فراوان له‌ پۆلیمه‌ر وه‌ك پولی ئیتیلین و نایلۆن و PVC و ...هتد ، كه‌ ماده‌ی ئۆرگانین و ده‌توانرێت شێوه‌ و قه‌باره‌ی جیاوازی لێ‌ دروست بكرێت له‌به‌رئه‌وه‌ی به‌رگه‌ی په‌ستانی زۆر ده‌گرێت هه‌ربۆیه‌ به‌ رای د.رێزان عومه‌ر ره‌شید پسپۆر له‌ بواری ژینگه‌ و پیسبوون،   كاریگه‌ری ئه‌م مادده‌ پلاستیكیانه‌ كاریگه‌رییه‌كی ترسناكی هه‌یه‌ بۆ سه‌ر ژینگه‌یه‌ و ده‌ڵێت:

له‌به‌رئه‌وه‌ی پلاستیك توانای مانه‌وه‌ی زۆره‌ و شی نابێته‌وه‌ و كۆده‌بێته‌وه‌ له‌ناو خاك و ئاودا و ده‌بێته‌ هۆی پیسبوون و له‌ناوچوونی سه‌رچاوه‌ ئاوییه‌كان و تێكدانی سیفه‌تی خاك كه‌ له‌ دوای ماوه‌یه‌ك له‌ كۆكردنه‌وه‌ی  ئه‌م پێكهاته‌یه‌ و جۆره‌كانی خاشاك به‌گشتی له‌ناو خاكدا ده‌بێت به‌ خاكێكی بێ پیت و له‌كه‌ڵك كه‌وتوو.

له‌كاتی سوتاندنی ماده‌ پلاستیكیه‌كان گازی ژه‌هراوی Dioxin ده‌رئه‌كات كه‌ هۆكارێكی توشبوونه‌ به‌ شیرپه‌نجه‌ ، به‌پێی پێناسی رێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی WHO ئه‌م گازه‌ بریتیه‌ له‌  Class of super toxin chemical كه‌ به‌ واتای (ماده‌ كیمیایه‌ ترسناكه‌ ژه‌هراواییه‌كان) دێت  له‌ سیفه‌ته‌كانی ئه‌م گازه‌ بریتیه‌ له‌ :

-           گازێكی ژه‌هراویه‌ .

-           كاده‌كاته‌ سه‌ر كۆئه‌ندانی زاوزێ

-           گازی دایۆكسین توانای هه‌یه‌ له‌ چه‌ورییه‌ شانه‌كاندا كۆببێته‌وه‌ lipophilic بۆیه‌ له‌ زنجیره‌ی خۆراكیدا ده‌گوێزرێته‌وه‌ و به‌ ناراسته‌وخۆ ئه‌گاته‌ مرۆڤ له‌ رێگای خواردنه‌وه‌ وه‌ به‌پیی توێژینه‌وه‌كان ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ له‌ 90%ی مرۆڤ به‌ر ئه‌م گازه‌ ده‌كه‌وێت و له‌ رێی خواردنی وه‌ك به‌روبومه‌ ئاژه‌ڵییه‌كانی وه‌ك گۆشت و شیر و ماسی ...هتد، جگه‌ له‌وه‌ی مرۆڤ و سه‌رجه‌م زینده‌وه‌ران جگه‌ له‌ رێگای خواردن له‌گه‌ڵ سوتانی مادده‌ پلاستیكیه‌كانیشه‌وه‌ به‌ر مرۆڤ ده‌كه‌وێت.

-           ساڵانه‌ كوشتنی نزیكه‌ی 100000سه‌د هه‌زار جۆر ئاژه‌ڵ و دۆلفین و كیسه‌ڵ و نه‌هه‌نگ و په‌نگوین به‌هۆی فرٍێدانی كیسی نایلۆن بۆ ناو سه‌رچاوه‌ ئاوییه‌كان و ووشكانیه‌كان و تێكه‌ڵ بوونی له‌گه‌ڵ خۆراكی ئه‌م گیاندارانه‌.

-           جگه‌ له‌وه‌ش یه‌كێكه‌ له‌و ماددانه‌ی كه‌ ده‌بێته‌ هۆی تێكشاندنی چینی ئۆزۆن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ دروستكردنیدا گازی به‌كاردێت به‌ناوی CFCs(Chlorofluorocarbons ).

 نایلۆن هه‌ڕه‌شه‌یه‌ بۆ سه‌ر ژیانی منداڵ
توێژه‌ران هۆشدارییان دا له‌ به‌كارهێنانی قاپ و پێداویستی شووشه‌ و پلاستیك له‌لایه‌ن منداڵانه‌وه‌ كه‌ له‌وانه‌یه‌ مه‌ترسی له‌سه‌ر ژیانیان دروست بكات.

راپۆرتێكی پزیشكی ئاشكرای كردووه‌ كه‌ له‌ ماوه‌ی نێوان ساڵانی 1991 تا 2010 زیاتر له‌ 45 هه‌زار منداڵی خوار ته‌مه‌نی 3 ساڵ به‌هۆی بیرنداربوون و به‌كارهێنانی ئه‌و كه‌لوپه‌لانه‌وه‌، له‌ ژووری فریاكه‌وتندا چاره‌سه‌ری خێرایان بۆ كراوه‌.

روون بووه‌ته‌وه‌، زۆرینه‌ی كێشه‌كان ئه‌وكات روویانداوه‌ كه‌ منداڵان به‌سه‌ر ئه‌و كه‌لوپه‌لانه‌دا كه‌وتوون.

هه‌روه‌ها 71% ئه‌و برینداربوونانه‌ له‌ ته‌مه‌نێكدا كه‌ منداڵان تازه‌ فێری رۆیشتن ده‌بن و ئه‌و كه‌لوپه‌لانه‌ به‌كارده‌هێنن له‌ ناوچه‌ی لووتی منداڵ و له‌ منداڵانی خوار ته‌مه‌نی یه‌ك ساڵیدا رووی داوه‌ توێژینه‌وه‌كه‌ش له‌ نه‌خۆشخانه‌ی ویلایه‌تی ئۆهایۆی ئه‌مه‌ریكی ئه‌نجام دراوه‌.

سه‌رپه‌رشتیارانی توێژینه‌وه‌كه‌ ووتیان منداڵان له‌ كاتی سه‌ره‌تای به‌پێ  رۆیشتنیاندا كه‌لوپه‌له‌كان به‌ده‌میان و به‌ده‌ستیانه‌وه‌ ده‌گرن و له‌و كاته‌دا ئه‌گه‌ری كه‌وتنیان زۆره‌ بۆیه‌ پێویسته‌ باوان هه‌رزوو منداڵه‌كانیان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ رابێنن كه‌ له‌ كاتی رۆیشتن و پێگرتندا هیچ  شتێك به‌ده‌سته‌وه‌ نه‌گرن.

توێژینه‌وه‌یه‌كی ئاژانسی ژینگه‌یش له‌ ئه‌مریكا ئاماژه‌ به‌وه‌ده‌كات كه‌ پلاستیك (نایلۆن) به‌ یه‌كێك له‌و (20) ماده‌ به‌رهه‌مهێنراوانه‌ داده‌نرێت كه‌ مه‌ترسیدارترین ماده‌ن بۆ ژینگه‌ و ته‌ندروستی‌، چونكه‌ هه‌موو جۆره‌كانی كیسه‌ی نایلۆن له‌به‌رهه‌مه‌ نه‌وتیه‌كانن، جگه‌ له‌بابه‌ته‌ كیمیاوییه‌كانی تر هه‌روه‌ها پلاستیك وه‌ك ماده‌كانی تر به‌شێوه‌یه‌كی ئه‌ندامیش نابێته‌وه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ ده‌بێته‌ به‌ربه‌ستێكی گه‌وره‌ له‌پرۆسه‌ی گۆڕینی خاشاك بۆ په‌ین كه‌سودی‌ بۆ خاكه‌كه‌ هه‌بێت.

نایلۆن ژیانی هه‌موومانی له‌ قاڵب داوه
د.ساڵح نه‌جیب مامۆستای زانكۆ و پسپۆری ژینگه‌ رایگه‌یاند:یه‌كێك له‌هه‌ره‌ كێشه‌ گه‌وره‌كانی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ بریتیه‌ له‌ نه‌بوونی رۆشنبیرییه‌كی فراوان له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌ ده‌بێت ئه‌وه‌ش بزانین مادده‌ی پلاستیك  و نایلۆن ژیانی هه‌موومانی له‌ قاڵب داوه‌ ،هه‌رچی پێداویستی ماڵمان هه‌یه‌ بووه‌ به‌شێك له‌ پلاستێك هۆكاره‌كه‌شی بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ئه‌م مادانه‌ شێوازی دروستكردنه‌كه‌ی ئاسانه‌، تێچووی كه‌مه‌ و به‌رگه‌ی زۆریش ده‌گرێت بۆیه‌ خه‌ڵك به‌كارده‌هێنێت .

ئه‌و پسپۆره‌ی ژینگه‌ ووتیشی : پێكهاته‌ی پلاستیك  له‌ بنه‌ره‌تدا بریتیه‌ له‌ ماده‌ی (هایدرۆكاربۆنی نه‌وتی) واتا مه‌وادی (پۆلیمه‌رییه‌)واتا به‌كردارێك كه‌ پێی ده‌وترین كرداری په‌لمه‌ره‌ هه‌ندێی ئاوێته‌ی هایدرۆكاربۆنی هه‌یه‌ كه‌ وه‌كو یه‌كه‌ی بنه‌ره‌تی له‌یه‌ك ده‌درێن و ماده‌ی پلاستیكی دروست ده‌كه‌ن و ئه‌مانیش هه‌مه‌چه‌شن و جیاوازن هه‌ریه‌كه‌یان پێكهاته‌یه‌كی كیمیاییان هه‌یه‌ ،ماده‌ی پلاستێكی بۆ ئه‌وه‌ی تایبه‌تمه‌ندی چاك بكرێت كۆمه‌ڵێك مه‌وادی تری تێده‌كرێت ،وه‌ك پێكهاته‌ی ره‌نگی تاوه‌كو ره‌نگی بداتی یاخود مه‌وادی مانه‌وه‌ی به‌رگری و یاخود ره‌قی و نه‌رمی به‌شێوه‌یه‌كی گشتی كۆمه‌ڵێك مه‌وادی  تر تێكه‌ڵ به‌ مادده‌ی پلاستیك ده‌كرێت  به‌و مادانه‌ش كه‌ تێكه‌ڵ به‌ مادده‌ی پلاستیك ده‌كرێت ده‌وترین (پلاستیسایزه‌ر) ئه‌م ماددانه‌ هه‌ندێكیان مه‌وادی  توخمه‌ قورسه‌كانن وه‌ك (كادیمیۆم و نیكڵ و قورقوشم)كاتێك ئه‌و ماده‌ پلاستیكیه‌ی ئه‌م توخمانه‌ی تێكراوه‌ ئه‌گه‌ر هاتوو به‌ رێگه‌یه‌كی ته‌ندروست مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا نه‌كرێت راسته‌وخۆ ئه‌م پێكهاتانه‌ تێكه‌ڵ به‌ ئاو و خاكه‌ ده‌بێت و زیانی پێده‌گه‌ێنێت ،

بوتڵی پلاستیكی هۆكاری نه‌خۆشیه‌ كوشنده‌كانه‌
د.ساڵح نه‌جیب مامۆستای زانكۆ و پسپۆری ژینگه‌ ده‌ڵێت : هه‌ندی ماده‌ی تر ده‌كرێته‌ مادده‌ی پلاستیكیه‌وه‌ ناو ده‌برێت به‌ (ستابیلازه‌ر) بۆ گۆرینی توخمه‌ فیزیاییه‌كانی ئه‌و مادده‌ پلاستیكیه‌ بۆ نمونه‌ به‌و بوتڵی ئاوانه‌ی كه‌ به‌كاریان ده‌هێنین ئاوێته‌كانی ئاوێته‌ی (سالیدی )تێده‌كرێت بۆ ئه‌وه‌ی شه‌فاف ده‌ركه‌وێت و وه‌ك ده‌بینین له‌ ده‌به‌كانه‌وه‌ ئاوه‌كه‌ی ناوی ده‌بینین ،بۆیه‌ له‌ ئێستادا له‌ توێژینه‌وه‌كان ئه‌وه‌یان خستۆته‌ روو ئه‌و ماددانه‌ وه‌ك (پلاستیسایزه‌ر و ستابیلازه‌ر)پێكه‌وه‌ به‌ بۆندێكی كیمیایی له‌گه‌ڵ یه‌ك كار بكه‌ن بۆیه‌ هه‌موو كات ئه‌گه‌ری ده‌رچوونی هه‌یه‌ بۆ ناو هه‌وا بۆیه‌ ئاوێته‌كانی سالید زۆر زه‌ره‌مه‌نده‌ بۆ ژیان ،یه‌كێكیش له‌و زیانانه‌ی كه‌ هه‌یه‌تی بریتیه‌ له‌ تێكچوونی هۆرمۆنی گه‌شه‌ی مرۆڤ و كه‌مبوونه‌وه‌ی به‌رگری و كرداره‌ هه‌ناوییه‌كان خاو ده‌كاته‌وه‌ و له‌وانه‌یه‌ مرۆڤ تووشی نه‌خۆشیه‌ كوشنده‌كان بكاته‌وه‌ یاخود ره‌نگه‌ مرۆڤ تووشی گۆرانی  جینیه‌كان بكاته‌وه‌ بۆیه‌ زۆرجار ئه‌و منداڵانه‌ی له‌ دایك ده‌بن ئیفلیجن هۆكاره‌كه‌ی زیاد به‌كارهێنانی مادده‌ پلاستیكیه‌كانه‌، بۆیه‌ له‌ زۆرێك له‌ توێژینه‌وه‌كاندا ده‌ركه‌وتووه‌ ئه‌م مادانه‌ له‌ میز یان خوێن و پاشه‌ڕۆی مرۆڤدا هه‌بوون به‌ جۆرێك له‌ 90%ی مرۆڤ ئه‌م پێكهاتانه‌ له‌ جه‌سته‌یدا هه‌یه‌.

كوردستان كانگای كۆكردنه‌وه‌ی مادده‌ی پلاستیكی بێكۆده‌
د.ساڵح نه‌جیب مامۆستای زانكۆ و پسپۆری ژینگه‌ له‌باره‌ی مه‌ترسیه‌كانی به‌كارهێنانی مادده‌ پلاستیكیه‌كان درێژه‌ به‌ ووته‌كانی ده‌دات و ده‌ڵێت ئه‌و كۆمپانیایانه‌ی كه‌ كاری به‌رهه‌مهێنانی ئه‌و مادده‌ پلاستیكیانه‌ ده‌كه‌ن كۆدێك له‌سه‌ر ئه‌و ماده‌ پلاستیكیانه‌ داده‌نێن كۆده‌كه‌ش بریتیه‌ له‌ سگۆشه‌یه‌ك كه‌ پێده‌ڵێت ئه‌م ماده‌یه‌ (پۆلی ئه‌سیلینه‌ یان پۆلی ئه‌سیلین تیتراسالیكه‌..هتد واتا پێت ده‌ڵێت جۆری پێكهاته‌ كیمیاییه‌كی چیه‌،به‌داخه‌وه‌ زۆربه‌ی ئه‌و مادده‌ پلاستیكیانه‌ی كه‌ هاورده‌ی كوردستان ده‌كرێت هیچی ئه‌و كۆده‌ی له‌سه‌ر نیه‌  ، چونكه‌ ئه‌و وڵاته‌ی كه‌ ماده‌كه‌ ده‌نێرێت ئه‌و كۆده‌ نانوسێت ،چونكه‌ ده‌زانێت تاكی ئه‌م وڵاته‌ ئاگاداری ئه‌و كۆده‌ نیه‌ و نازانێت چیه‌ ،یاخود لایه‌نی په‌رپرس ئاگاداری نیه‌ له‌سه‌ر ئه‌و كۆده‌ بۆیه‌ هاورده‌ ده‌كرێت بۆیه‌ گرنگه‌ ئاگاداری ئه‌و مادانه‌ بین چونكه‌ ترسناكن .

PVC هۆكاری تووشبوونه‌ به‌ شیرپه‌نجه‌
د.ساڵح نه‌جیب مامۆستای زانكۆ و پسپۆری ژینگه‌ ئاماژه‌ به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌ ترسناكه‌كانی مادده‌ی پلاستیك ده‌كات و ده‌ڵێت:جۆرێك له‌و جۆره‌ مادده‌ پلاستیكیانه‌ی كه‌ ئێستا هاوڵاتیان له‌ دروستكردنی خانوو بۆ ده‌رگا و په‌نجه‌ره‌ سودی لێ‌ وه‌رده‌گرن بریتیه‌ له‌ PVC له‌ یه‌كه‌ بنه‌ره‌تیه‌كه‌ی دروستكردنیدا مادده‌یه‌ك هه‌یه‌ كه‌ بریتیه‌ له‌ (كلۆر) به‌جۆرێك له‌ 57%ی كلۆره‌ و كۆمه‌ڵێك توخمی قورسی تریشی تێده‌كرێت واتا به‌ دوو جۆر زیانی هه‌یه‌ بۆیه‌ ئه‌گه‌ر هه‌وڵنه‌درێت بۆ له‌ناوبردنی كه‌ ئه‌سوتێنرێت كۆمه‌ڵێك غازی كلۆره‌ ئۆرگانیه‌كان ده‌رئه‌دات كه‌ ئه‌مانه‌ گازی ژه‌هراوین  و كاریگه‌ری راسته‌وخۆیان هه‌یه‌ له‌سه‌ر تووشبوونی مرۆڤ به‌ شیرپه‌نجه‌ ،چونكه‌ هه‌ڵگری مادده‌ی (دایۆكسینی)ه‌ ،به‌ڵام ئه‌وه‌ی ئێستا هه‌یه‌ و به‌كارده‌هێنرێت رووپۆشكراوه‌ به‌ ماده‌ی ئه‌له‌منیۆم بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی ئه‌و كاریگه‌رییه‌،به‌ڵام كه‌ ده‌سوتێنرێت راسته‌وخۆ تێكه‌ڵ به‌ هه‌وا ده‌كرێت .

مادده‌ی پلاستیكی به‌شێك له‌ ژینگه
ئه‌و پسپۆری ژینگه‌ بۆ هاوڵاتیان ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ به‌ فڕێدانی ئه‌و ماده‌ پلاستیكیانه‌ بۆ ژینگه‌ هه‌ر ئه‌وه‌ نیه‌ رزگاری بێت له‌و مادده‌یه‌ ،به‌ڵكو یه‌كێكه‌ له‌و گرفتانه‌ی كه‌ رووبه‌رووی ئۆقیانووسه‌كان بۆته‌وه‌، چونكه‌ ئه‌م ماده‌ پلاستیكیانه‌ ده‌بێته‌ خۆراكی زینده‌وه‌ره‌كان بۆیه‌ هه‌ر مرۆڤێك ئه‌و زینده‌وه‌رانه‌ بخوات هه‌مان كاریگه‌ری له‌سه‌ر جه‌سته‌ی به‌جێده‌هێڵێت ،كه‌واته‌ به‌شێوه‌یه‌كی گشتی ئه‌م ماده‌ پلاستیكیانه‌ بووه‌ به‌ به‌شێك له‌ ژینگه‌كه‌مان و به‌ئاسانی لێی رزگارمان نابێت .،به‌ڵام خوازیارم حكومه‌ت هه‌وڵی دووباره‌ به‌كارهێناوه‌ و (ریسایكلین)بدات تاوه‌كو تێكه‌ڵ به‌ خاك نه‌كرێته‌وه‌.

نایلۆن ئاژه‌ڵ كوژه
مه‌ترسییه‌كی تریش ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و ماده‌ پلاستیكیانه‌ فاكته‌ره‌كانی داماڵین و رووته‌نكردن كاریان تێناكات به‌ تایبه‌ت فاكته‌ره‌كانی وه‌ك رووناكی و پله‌ی گه‌رما نه‌ ده‌یانتوێنێته‌وه‌و نه‌شی ده‌بنه‌وه‌، چونكه‌ مادده‌ نایلۆن و پلاستیكییه‌كان تایبه‌تمه‌ندییه‌كان هه‌یه‌ كه‌ به‌ ئاسانی شی نابنه‌وه‌و ناتوێنه‌وه‌. هه‌روه‌ك ئه‌م تایبه‌تمه‌ندییه‌ كاریگه‌ریی له‌سه‌ر ئاژه‌ڵه‌ كێوی و ماڵییه‌كانیش هه‌یه‌ كاتێك له‌و مادده‌ پلاستیكی و نایلۆنانه‌ بخۆن و تووشی مه‌ترسیی درێژخایه‌نیان ده‌كات.

د.موحسین ئه‌حمه‌د پزیشكی ڤێتێرنه‌ری  تایبه‌ت به‌ SNN رایگه‌یاند:زۆربه‌ی ئاژه‌ڵه‌ ماڵیه‌كان چوار گه‌ده‌یان هه‌یه‌, كه‌ ئه‌مانه‌ ناسراون به‌ ئاژه‌ڵه‌ كاوێژكه‌ره‌كان وه‌كو (مه‌ڕ,بزن,ڕه‌شه‌وڵاخ), سروشتی له‌وه‌ڕ(وه‌رگرتنی خۆراك)ی ئه‌م گیانداره‌ كاوێژكارانه‌ وایه‌ كه‌ هه‌موو شتێك ده‌خۆن و ده‌یبه‌نه‌ ناو گه‌ده‌ چواربه‌شه‌كه‌یانه‌وه‌ به‌ تایبه‌تی نایلۆن و پلاستیك, كه‌ به‌داخه‌وه‌ له‌ زۆربه‌ی ژینگه‌ی كوردستان و سه‌یرانگاكان بڕێكی باشیان لێ‌ بڵاو بۆته‌وه‌,وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی سه‌یرانگاكان نزیكن له‌ گونده‌كانه‌وه‌ زۆر جار دوای كاتی سه‌یران كردن ئاژه‌ڵی ئه‌و گوندانه‌ دێته‌ شوێنی سه‌یرانه‌كه‌ و ده‌ست ده‌كات به‌ خواردنی ده‌فری پلاستیكی و نایلۆن و ده‌به‌ی ئاو كه‌ كاریگه‌ری نه‌خۆشخه‌رانه‌ی هه‌یه‌ بۆ ئاژه‌ڵه‌كان چونكه‌:

1- ئه‌و ئاژه‌ڵانه‌ هه‌ڵبژاردن ناكه‌ن بۆ جۆری له‌وه‌ڕه‌كانیان و هه‌موو شتێك به‌ لچه‌كانیان ده‌ماشنه‌وه‌ و ده‌یخۆن به‌ تایبه‌تی ڕه‌شه‌وڵاخ.

2- سه‌رجه‌م ئه‌نزیمه‌كانی كۆئه‌ندامی هه‌رس به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك كاریگه‌ریان نیه‌ بۆ سه‌ر ئه‌و ماده‌ نایلۆن و پلاستیكیانه‌ وه‌ وه‌كو خۆیان له‌ كۆئه‌ندامی هه‌رسی ئاژه‌ڵه‌كان ئه‌مێنه‌وه‌ به‌ تایبه‌تی له‌ناو گه‌ده‌ چوار پارچه‌كه‌یان.

3- هیچ ده‌رمانێك نیه‌ بۆ توانه‌وه‌ی پلاستیك و نایلۆنی ناو سكی ئاژه‌ڵ, به‌ڵكو له‌ ناوسكی دا كۆ ده‌بێته‌وه‌ و ده‌بێته‌ هۆی با كردن و ئاوسانی سكی كه‌ زۆر جار ده‌یكوژێت.

كاغه‌ز یان پلاستیك؟
ئه‌و عه‌لاگانه‌ی كه‌ له‌كاتی كرینی شتومه‌كی پێویست سودیان لێ وه‌رده‌گریت، به‌كارهێنانیان زۆر ئاسانتره‌ له‌ پاكه‌ته‌ كاغه‌زیه‌كان.ئه‌م عه‌لاگانه‌ ته‌نانه‌ت پاش چه‌ندین ساڵ و زه‌مه‌نێكی درێژ خایه‌ن، هه‌ر له‌ناو ناچن و ته‌نانه‌ت ئه‌و جۆرانه‌شیان كه‌ پروپاگه‌نده‌یان بۆ ده‌كرێ كه‌ له‌ ژێر كاریگه‌ری چالاكی و كارلێكه‌ سروشتیه‌كان له‌ناو ده‌چن، به‌بێ هیچ گۆڕانكاریه‌ك له‌ ژینگه‌دا ده‌مێنه‌وه‌و ناتوانرێ بهێنرێته‌وه‌ ناوبازنه‌ی دووباره‌ به‌رهه‌مھێنان و به‌كارهێنان.

له‌ڕاستیدا ئه‌م عه‌لاگانه‌ به‌شێوه‌ی پچڕ پچڕ و ناته‌واو له‌ ژینگه‌دا ده‌مێنه‌وه‌.له‌بیرتان نه‌چێ كه‌ پلاستیك له‌ نه‌وت دروست ده‌كرێت و وه‌كو باقی به‌رهه‌مه‌ نه‌وتیه‌كان له‌ گروپی پیسكه‌ره‌ مه‌ترسیداره‌كانی ژینگه‌ ده‌ژمێردرێت.

ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ عه‌لاگه‌كان هێماو وێنه‌و نوسراویان له‌سه‌ره‌ كه‌ ئه‌و مه‌ره‌كه‌به‌ی كه‌ بۆ كیشان و نوسینیان به‌كار براوه‌ "كادمیۆم"ی تێدایه‌ كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ ئاسنه‌ كوشنده‌كان، كاتێ ئه‌م عه‌لاگانه‌ بسوتێن ئه‌و ئاسنه‌ كوشنده‌یه‌ ده‌نێردرێته‌ ناو هه‌وا.

*ئه‌گه‌ر پاكه‌ته‌ كاغه‌زیه‌كان به‌كار ببرێن، نه‌ك هه‌ر ده‌كرێ له‌ پاشماوه‌كانیان كه‌ڵك وه‌رگیرێت (بۆ نمونه‌ بۆ دروست كردنی مقه‌با))، به‌ڵكو ئه‌گه‌ر له‌ ژینگه‌ش بڵاوببنه‌وه‌، به‌شێوه‌یه‌كی ئۆتۆماتیكی ده‌گه‌رێنه‌وه‌ بۆ سروشت و له‌ناو ده‌چن

نایلۆن له‌ توانایدایه‌  100ساڵ كارلێك بكات
ئه‌ندازیار كه‌مال هیلال عوسمان پسپۆر له‌ بواری ژینگه‌ بۆ SNN له‌ باسی مه‌ترسیه‌كانی مادده‌ی نایلۆن و پلاستیك بۆ پیسپوونی ژینگه‌ ده‌ڵێت :یه‌كێك له‌ كێشه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی پیسبوونی ژینگه‌ ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ كارلێكی ئه‌و مادده‌ كیمیایانه‌ی كه‌ له‌ دروستكردنی ئه‌و ماددانه‌دا به‌كاردێت و كارلێكی له‌گه‌ڵ ژینگه‌ی ده‌وروبه‌ر ،چونكه‌ ئه‌و ماددانه‌ گازی میسانی لێ‌ به‌رز ده‌بێته‌وه‌ ،

ووتیشی :به‌داخه‌وه‌ له‌ وڵاتی ئێمه‌ ته‌نها زیانه‌كانی روو له‌ زیادبوون ده‌كات و هه‌میشه‌ گازه‌ ترسنه‌كانی ئه‌م ماددانه‌ به‌رز ده‌بێته‌وه‌ چونكه‌ ئه‌م ماده‌یه‌ به‌رده‌وام له‌ كارلێكدا هه‌موو مادده‌یه‌كی پلاستێكیش كارلێكی به‌رده‌وامی خۆی هه‌یه‌ بۆ نمونه‌ نایلۆن بۆ ماوه‌ی 100 ساڵ توانای كارلێكردنی هه‌یه‌ .بۆیه‌ به‌داخه‌وه‌ له‌ وڵاتی عێراقدا پرۆسه‌ی دووباره‌ به‌كارهێنانه‌وه‌ له‌كاردا نیه‌ كه‌ ئه‌م مه‌ترسیه‌ گه‌وره‌یه‌ له‌سه‌ر مرۆڤایه‌تی دوورخه‌ینه‌وه‌ چونكه‌ ئه‌مه‌ كاره‌ساتێكی زۆر گه‌وره‌یه‌ و پێویستی به‌ دانانی پرۆگرامی ستراتیژی هه‌یه‌ بۆ چاره‌سه‌ر وڵاتێكی وه‌ك ئه‌ڵمانیا به‌ 60ساڵ گه‌یشتۆته‌ ئه‌م پرۆسه‌یه‌ و یابان به‌ 40ساڵ گه‌یشتووه‌ به‌و پرۆسه‌یه‌ ئێستا وورده‌ وورده‌ مه‌ترسیه‌كانی ئه‌و ماددانه‌ له‌سه‌ر خۆیان لاده‌به‌ن.

نایلۆن ره‌نگی ئاویش ده‌گۆڕێت
ئه‌حمه‌د ئیبراهیم پسپۆری ژینگه‌ و پیسبوونی ئاو بۆ SNN رایگه‌یاند:راسته‌ مادده‌ی نایلۆن كاریگه‌رییه‌كی ئه‌وتۆ ناكاته‌ سه‌ر ئاو كارلێكی له‌گه‌ڵ ناكات به‌ڵام ده‌بێته‌ هۆی گۆڕینی ره‌نگی ئاو ، ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی ناشرین كردن و تێكدانی ژینگه‌ی ئه‌و ئاوه‌ی كه‌ زینده‌وه‌ری تێدا ده‌ژێت كه‌ ره‌نگه‌ زۆر جار كاریگه‌ری خراپی بۆ ئه‌و زینده‌وه‌ره‌ هه‌بێت كه‌ تیایدا ده‌ژیت. ده‌بێ ئه‌وه‌ش بزانین كه‌ (60%- 85%)ی ئه‌و خاشاكانه‌ی كه‌ ئێستا له‌ژیر ئاوی رووبارو ده‌ریاكاندان پلاستیكن.

هێماكانی سه‌ر مادده‌ پلاستیكیه‌كان بناسه‌
د.رێزان عومه‌ر ره‌شید پسپۆر له‌ بواری ژینگه‌ و پیسبوون بۆ  SNN   ئاماژه‌ به‌ روونكردنه‌وه‌ی ئه‌و هیمایانه‌ ده‌كات كه‌له‌سه‌ر مادده‌ پلاستیكیه‌كاندا هه‌ن و ناسین و جیاكردنه‌وه‌یان له‌ لایه‌ن به‌كارهێنه‌ره‌وه‌ به‌ گرنگ وه‌سف ده‌كات و به‌گشتی تیشك ده‌خاته‌ سه‌ر شیكردنه‌وه‌ی یه‌كه‌ به‌یه‌كه‌ی هێماكان و ده‌لێت:زۆر جار ئه‌م جۆره‌ هێمایانه‌ ده‌بینین له‌سه‌ر قتوی پلاستیكی و هه‌موو شتێكی دروستكراو له‌ مادده‌ی پلاستیكی كه‌ پێكهاتوون له‌ سێ‌ تیری به‌دوای یه‌ك وه‌ك سێگۆشه‌ كه‌ مانای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ئه‌شێت دووباره‌ به‌كاربهێنرێته‌وه‌ و دووباره‌ دروست بكرێته‌وه‌ ، وه‌ ئه‌و ژماره‌یه‌ی له‌ناو سیگۆشه‌كه‌دا هه‌یه‌ به‌ واتای مادده‌ی پلاستیكی تایبه‌ت ده‌كات و هێماكان له‌ژێر سیگۆشه‌كه‌دا بریتین له‌ كورتكراوه‌ی ناوی ئه‌و مادده‌ پلاستیكیه‌ كه‌ به‌رامبه‌ر به‌و ژمارانه‌ی ناو سێگۆشه‌كه‌ن وه‌ك ئه‌م نمونانه‌ی خواره‌وه‌:


وێنه‌ی ژماره‌ (1) به‌ واتای ئه‌و مادده‌ پلاستیكیه‌ توانای دووباره‌ به‌كارهێنانه‌وه‌ی هه‌یه‌  Recycling ئه‌م جۆره‌ به‌كاردێت بۆ دروستكردنی بوتڵی ئاو شه‌ربه‌ت ....هتد ، به‌ڵام له‌به‌رئه‌وه‌ی مادده‌ی Antimony trioxide ده‌رده‌كات كه‌ ئه‌بێته‌ هۆی هه‌ستیاری پێست و كۆئه‌ندامی هه‌ناسه‌ و كارده‌كاته‌ سه‌ر هۆرمۆن و دواخستنی گه‌شه‌ی منداڵ، ده‌بێت به‌ئاگا بیت له‌ دووباره‌ به‌كارهێنانی بوتڵی ئاوی ته‌ندوستی له‌به‌ر بۆ یه‌كجار به‌كارهێنان و ده‌گۆرێت بۆ مادده‌ی ژه‌هراوی ئه‌گه‌ر دووباره‌ به‌كارهێنرایه‌وه‌.





وێنه‌ی ژماره‌ (2) مانای ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و مادده‌ پلاستیكیه‌ بێ مه‌ترسیه‌ و توانای دووباره‌ به‌كارهێنانه‌وه‌ی هه‌یه‌ ،ئه‌م جۆره‌ به‌كاردێـ بۆ دروستكردنی بوتڵی شامپۆ و پاكژكه‌ره‌وه‌كان و بوتڵی شیر و یاری منداڵان وداده‌نرێت به‌ سه‌لامه‌ترین جۆری پلاستیك و به‌تایبه‌تی رووناكه‌كان.







وێنه‌ی ژماره‌ (3) زیان به‌خشه‌ و ژه‌هراوییه‌ ئه‌گه‌ر بۆ ماوه‌ی دوور و درێژ به‌كاربهێنرێت ،پێی ده‌وترێت PVC كه‌ به‌زۆری له‌ دروستكردنی یاری منداڵان و ده‌رگا و په‌نجه‌ره‌ و  به‌لوعه‌ و په‌رده‌ی حه‌مام و داپۆشینی گۆشت و په‌نیر به‌كاردێت به‌ قه‌پاغێكی رووناك له‌به‌رئه‌وه‌ ده‌بێت زۆر به‌ئاگا بین له‌ به‌كارهێنانی ئه‌م جۆره‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی زۆر زیان به‌خشه‌ و هه‌رزانیشه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ زۆر به‌كارده‌هێنرێت ، مه‌ترسی ئه‌م جۆره‌ له‌وه‌دایه‌ كه‌ مادده‌ی Di( 2 -ethylhexy)phthalate (DEHP)or butyl benzyl phthalate(BBzp ) ده‌ئه‌دات وه‌ (BBzP ) ئه‌بێته‌ هۆی تێكدانی كاری هۆرمۆنی ئیسترۆجین به‌هۆی له‌یه‌ك چوونیه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م هۆرمۆنه‌دا له‌ شێوه‌یدا، جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ هۆكاری زۆر جۆر شیرپه‌نجه‌ و كارده‌كاته‌ سه‌ر جگه‌ر و گورچیله‌كان و سپڵ و تووشبوون به‌ حه‌ساسیه‌ت و ڕه‌بوو، هه‌روه‌ها كاریگه‌ری له‌سه‌ر منداڵ زۆره‌ هه‌ر بۆیه‌ له‌ ساڵی 1999 وه‌ له‌ وڵاتانی رۆژئاوا ئه‌م دوو مادده‌یه‌ قه‌ده‌غه‌كراوه‌ له‌ به‌كارهێناندا له‌ یاری منداڵانی خوار ته‌مه‌نی 3 ساڵدا و سه‌رجه‌م ئه‌و مادده‌ پلاستیكیانه‌ی كه‌ رۆژانه‌ به‌كاردێن ده‌بێت له‌ مادده‌ی فتالایت (pthalates ) دوور بن.



وێنه‌ی ژماره‌ (4) مه‌به‌ستی ئه‌م هێمایه‌ واتا دووباره‌ توانای به‌كارهێنانه‌وه‌ی هه‌یه‌ و مه‌ترسی ئه‌م جۆره‌ رێژه‌ییه‌ ، له‌ دروستكردنی قتوی سی دی و كیسه‌ی بازاردا به‌كاردێت.
















وێنه‌ی ژماره‌ (5) به‌پێی توێژینه‌وه‌كان ئه‌م جۆره‌ له‌ پلاستیك به‌ باشترین جۆره‌كان داده‌نرێت و له‌هه‌موویان بێ‌ مه‌ترسیتره‌، به‌كاردێت بۆ شله‌مه‌نیه‌كان و مادده‌ سارد و گه‌رمه‌كان هه‌روه‌ها به‌كاردێت بۆ دروستكردنی قاپ و قتوی ده‌رمان و هه‌رشتێكی تر په‌یوه‌ندی هه‌بێت به‌ خوارده‌مه‌نییه‌وه‌ به‌ تایبه‌تی بۆ هه‌ڵگرتنی خوارده‌مه‌نی منداڵان و ئه‌و ده‌بانه‌ی كه‌ زیاتر له‌ جارێك ئاویان تێ ده‌كرێت.













وێنه‌ی ژماره‌ (6) ئه‌م جۆره‌ پر مه‌ترسیه‌ و پێی ده‌وتریت پۆلی ستایرین یان ستایرۆفۆرم ئه‌م جۆره‌ زۆر  به‌كاردێت ، نمونه‌ش ئه‌و كوپانه‌یه‌ كه‌ بۆ چا به‌كاردێن و قاپ و كه‌وچك و چه‌قۆ و چنگاڵی سه‌فه‌ری واته‌ Dispsal ، به‌ئاگابوون له‌م مادده‌یه‌ زۆر پێویسته‌ ،چونكه‌ هه‌تا ئێستا به‌كاده‌هێنرێت له‌ خواردنگه‌كاندا و وه‌ بۆ خواردنه‌ به‌ستوه‌كانی وه‌ك مریشك و گۆشت و خواردنی ئاماده‌كراو شیرینی و زۆر جۆری تر به‌كاردێت به‌ به‌رده‌وامی، له‌به‌رئه‌وه‌ی مادده‌ی ستایرین له‌ پێكهاته‌ی ئه‌م جۆره‌ پلاستیكه‌دایه‌ و تیًَكه‌ڵ ده‌بێت له‌گه‌ڵ ئه‌و خۆراكه‌ی كه‌له‌م جۆره‌ پلاستیكه‌دا هه‌ڵده‌گیرێت و به‌تایبه‌تی كه‌ له‌ناو هه‌مان پلاستیكدا گه‌رم بكرێته‌وه‌ ، به‌مه‌ش چه‌ندین جۆر نه‌خۆشی وه‌ك تێكدانی خرۆكه‌ سووره‌كانی خوێن و كاری هۆرمۆنی ئیسترۆجین و جگه‌ر و كۆئه‌ندامی زاوزێ‌ و ژه‌هراوی بوونی كۆئه‌ندامی neuritixinده‌مار چه‌ندین جۆر نه‌خۆشی تر وه‌ك off gassing به‌هۆی ئه‌و كه‌لوپه‌لانه‌ی ناوماڵ كه‌ ئه‌م ماده‌یه‌ له‌ پێكهاته‌یاندا بێت.





وێنه‌ی ژماره‌ (7) ئه‌م جۆره‌ ناچێته‌ ژێر هیچ كام له‌و شه‌ش جۆرانه‌ی كه‌ پێشوو باسكرا و له‌وانه‌یه‌ ئه‌مه‌ تێكه‌ڵه‌یه‌ك بێت له‌وان.

توێژینه‌وه‌كان ده‌ریانخستووه‌ كه‌ به‌به‌ركه‌وتن به‌ Bisphenol A   له‌ ئاستێكی كه‌مدا ئه‌بێته‌ هۆی تێكشكاندنی كرۆمۆسۆمه‌كان له‌هێلكه‌داندا و كه‌مكردنه‌وه‌ی ژماره‌ی تۆو كارده‌كاته‌ سه‌ر توانای سێكسی و دابه‌زینی به‌رگری له‌ش ، دوو جۆری تر له‌ پلاستیك له‌ژێر كۆدی ژماره‌ (7)دان و بریتین له‌ acrylonitrile styrene (AS) or styrene acrylonitrile (SAN), and acrylonitrile butadiene styrene (ABS ) كه‌ توێژینه‌وه‌كان به‌رده‌وامه‌ بۆ ده‌ستنیشانكردنی مه‌ترسی ئه‌و ماددانه‌ له‌سه‌ر ته‌ندروستی.







د.رێزان عومه‌ر ره‌شید پسپۆر له‌ بواری ژینگه‌ و پیسبوون له‌رێگه‌ی SNN وه‌ رێنمایی هاوڵاتیان ده‌كات كه‌ تكایه‌ هیچ جۆره‌ مادده‌یه‌ك به‌كارنه‌هێنرێت ئه‌گه‌ر نه‌زانیت له‌چی پێكهاتووه‌ و ته‌نانه‌ت یاری منداڵان و مێز و كورسی و هه‌رشتێكی تر كه‌ له‌ پلاستیك دروستكرابێت و ئه‌گه‌ر هیچ هیمایه‌كی له‌سه‌ر نه‌بوو نابێت به‌رده‌ست بكه‌وێت و به‌كاربهێنرێت ، وه‌ ئه‌گه‌ر هێماشی له‌سه‌ر بوو بزانه‌ كام جۆره‌ و بۆچ مه‌به‌ستێك به‌كاردێت وه‌كو رێنمایش پلاستێكی ژماره‌ 2 و 4و 5 به‌كاربهێنه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی بێ‌ مه‌ترسیه‌ له‌چاو جۆره‌كانی تر.


ئاماره‌كان چی ده‌ڵێن
ئاماره‌كانیش ده‌ریانخستووه‌:
•  ساڵانه‌ نزیكه‌ی زیاتر له‌ 300ملیۆن ته‌ن له‌و ماده‌ پلاستیكیانه‌ دێته‌ به‌رهه‌م له‌ هه‌موو جیهاندا .
•  ئه‌و وڵاتانه‌ی كه‌ زۆرترین به‌كاربه‌ری ماده‌ پلاستیكیه‌كانن بریتیه‌ له‌ وڵاتانی ئاسیا كه‌ له‌ 50%ی رێژه‌ی به‌كارهێنان به‌ر ئه‌وان ده‌كه‌وێت و وڵاتی چینیش به‌ ته‌نها له‌ 26%ی رێژه‌ی به‌كارهێنانی به‌رده‌كه‌وێت و پاشماوه‌ی وڵاته‌كانی تر نزیكه‌ی له‌ 25%رێژه‌ی به‌كارهێنانی به‌رده‌كه‌وێت .
•مادده‌ پلاستیكیه‌كان چه‌ند سه‌د ساڵێكی ده‌وێت تاوه‌كو بتوانێت له‌ خاكدا شی بێته‌وه‌ و ببێته‌وه‌ به‌ خۆڵ.


سەرچاوە  SNN

لێدوانێك بنووسە