بەبیابانبوون؛ كێشەیەكی جیـــهانیی چۆن رووبەڕووی ببینەوە؟

لەساڵی (1994)داو لەو كاتەوەی كە كۆمەڵی گشتی نەتەوەیەگكرتووەكان بڕیاریاندا، ساڵانە رۆژی (17) حوزەیرانی هەموو ساڵێك بكرێتە رۆژی جیهانی بەرەنگاربوونەوە دژ بەوشكەساڵی و بەبیابانبوون، ساڵانە لەو رۆژەدا چەندین چالاكی جۆراوجۆر بەڕێوەدەچێت.
ئەو چالاکییانە کە لەشێوەی سیمینارو كۆنفرانس و وۆرك شۆپ و مەراسیمی جۆراوجۆردا ئەنجام دەدرێن، مەبەست لێی هۆشیاركردنەوەی خەڵكە دژ بەمەترسییەكانی ئەم دیاردە سروشتییە، كە ساڵانە رووبەڕووی جیهان و بەتایبەتی كیشوەری ئەفریقا دەبێتەوە.

بەبیابانبوون چییە؟
بەبیابانبوون یەكێكە لەو كێشە جیهانییانەی رووبەڕووی زۆرێك لەوڵاتەكان بۆتەوە لەسەرتاپای جیهانداو وا پێناسە دەكرێت، كە بریتییە لە(كەمبوونەوەی توانای بەرهەمهێنانی بایۆلۆجی زەوی و لەناوچوون و وێرانبوونی پیتی زەوییە كشتوكاڵە بەرهەم هێندراوەكان، كە سەرەنجام بەهۆیەوە ناوچەیەكی سەوزایی دەگۆڕێت بۆ ناوچەیەكی بێ بەرهەم، بەوەش بارودۆخی ئاووهەوای بیابانیی لەناوچەكەدا دروست دەبێت.
دیاردەی بەبیابانبوون، دەبێتە هۆی كەمبوونەوەی ژیانی رووەكی، كۆی گشتی رووبەری بەبیابانبوون لەجیهاندا (46) ملیۆن مەتر دووجایە، لەم بەشەدا نیشتیمانی عەرەبی (13) ملیۆن مەتر دووجای بەردەكەوێت، كە دەكاتە لە(28%)ی كۆی گشتی بیابانەكانی جیهان.

دەركەوتەو هۆكار
دەركەوتەو هۆكارەكانی دیاردەی بەبیابانبوون، كە بەشێوەیەكی گشتی بریتییە، لەگۆڕانی بارودۆخی ئاووهەوای گۆی زەوی، بەهۆی ئەم دیاردانەوە دروست دەبێت و سەرهەڵدەدات:
- بەرزبوونەوەی پلەی گەرما، كەمی و دەگمەنی رێژەی باران بارین، خێرایی و زۆری رێژەی بەهەڵم بوون، لەگەڵ كۆبوونەوەی بڕێكی زۆری خوێ لەزەویە كشتوكاڵییەكاندا.
- راماڵینی خاك و كەمبوونەوەی بەرهەمی دانەوێڵەو بێهێزبوونی توانای خاك.
- كشانی تەپۆڵكە لمینیەكان و داپۆشینی بەربوومە چاندراوەكان بەهۆی كرداری باوە.
- بەرزبوونەوەی ئاستی ئاوی ژێرزەوی بەهۆی گەرمبوونی زەوی و پرۆسەی هەڵماندنەوە.
- كشتوكاڵ پشت بە باران بارین دەبەستێت، ئەگەر باران نەبارێت و پشتبەستن بە ئاوی بیرەكان ببەسترێت بۆ مەبەستی ئاودێریی، ئەوا ئاوی ژێرزەوی كەم دەكات و  بەو هۆیەشەوە پلەی سوێری (شۆرەكات) بەرز دەبێتەوە، كە بەپێی تێپەڕبوونی كات دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی لەڕادەبەدەری پلەی سوێری خاكەكەو دیاردەی بەبیابانبوون تێیدا سەرهەڵدەدات.
- (با) و پلەی خێراییەكەی دەبێتە هۆی وشكبوون و پووكانەوەی رووەكەكان، بەردەوامبوونیشی سەرەنجام دەبێتە هۆی وشكبوونی خاكەكەو كەمبوونەوەی شێ تێیداو لەناوچوونی رووپۆشی رووەكی لەناوچەكەی لێدەکەوێتەوە.

راماڵینی خاك و چالاكییەكانی مرۆڤ
راماڵینی خاك دیاردەیەكی سروشتییەو بەدرێژایی كات ئەم دیاردەیە بوونی هەبووە، بەڵام چالاكییە جۆر بەجۆرەكانی مرۆڤ لەسەر ئەم هەسارەیە بەشێوەیەكی بێ بەرنامەیی و ناهۆشیارانەو ناتەندروست بۆتە هۆی:
1. لەناوچوونی رووپۆشی رووەكی سروشتی (بەهۆی لەوەڕاندنی زیاد لەپێویستەوە بەتایبەتی لەماوە وشكەكانی ساڵدا).
2. راپەڕاندنی كاروباری كشتوكاڵ و كێڵانی زەوی بەشێوەیەكی ناهۆشیارانەو ناتەندروست لەكاتە وشكەكاندا، کە بۆتە هۆی لەبەریەكهەڵوەشانی چینی سەرەوەی خاك.
راماڵینی خاك دوو جۆری سەرەكی هەیە كە بریتیین لە:
- راماڵین بەهۆی باوە.
- راماڵین بەهۆی ئاوەوە.

چارەسەركردنی دیاردەكە
هۆكارەكانی راماڵینی خاك و بەبیابانبوون، لەئێستادا دیاردەیەكی جیهانییەو پێویستی بەچارەسەرو بەرەنگاربوونەوە هەیە، بەتایبەتی لەناوچە وشكەكاندا، كە پارێزگاریكردن لەسەرچاوە سروشتییەكانی  و پەرەپێدانیان یەكێكە لەگرنگترین هۆكارەكان، ئەویش بە:
1. رووپێوی ژینگەیی و دیاریكردنی ئەو هۆكارەكانەیە، كە دەبێتە هۆی وێرانبوونی سیستمی ژینگە.
2. جێگیركردنی تەپۆڵكە لمییەكان لەڕێگەی (دروستكردنی دیواری بەرگریی، بەدرێژای هێڵی بەرەوپێشچوونی لمەكە، پۆشینی تەپۆڵكە لمییەكان بەچاندنی ئەو رووەكانەی كە خۆیان دەگونجێنن لەگەڵ بارودۆخی ئاووهەوای ناوچەكەدا، رشاندنی پێكهاتەكانی نەوت و مادەی كیمیایی و رووەكی بەسەر تەپۆڵكەكاندا، چاندنی دارو درەختی بەرز لەنزیك یەكترەوە بەشێوەی هێڵێكی دریژو تەریب بەیەكتر).
3. پاراستنی  لەوەرگای سروشتی و گەشەپێدانی و رووپۆشی رووەكی.
4. وەستان و فراوانبوونی كشتوكاڵی پشت بەباران بەستوو، لەجیاتی لەوەرگای سروشتی.
5. دەستەبەركردنی ئاوی پێویست بۆ كشتوكاڵكردن.
6. وەستاندنی دیاردەی بڕینەوەی دارستانەكان و سوود لێوەرگرتنیان و بەكارهێنانیان وەك سەرچاوەیەكی وزە.
7. رێكخستنی خولی كشتوكاڵی بەتێڕوانین بەهۆیەكانی پوختەكردنی ئاودێریی بەرز.
8. پەرەدان بە كشتوكاڵكردنی وشك (چاندنی ئەو رووەكانەی پێویستیان بەئاوی كەمەو دەتوانن خۆیان لەگەڵ ژینگەی سەختی ناوچەكە رابهێنن).
9. باشكردنی پێكهاتەی خاك، ئەویش بەزیادكردنی مادەی ئەندامی و چاندنی ئەو رووەكانە دەبێت، كە خاك بەپێز دەكەن.
10. چاندنی زەوییە كشتوكاڵییەكان لەیەکەم وەرزی باران باریندا.
11. دروستكردنی گۆل و بەست و دەریاچەكان لەشوێنی تێڕژان و رۆیشتنی ئاودا.
12. دروستكردنی بەست و بەنداو بۆ كۆكردنەوەی خێرایی ئاستی ئاو.
13. پاراستنی رووپۆشی رووەكی و دووركەوتنەوە لە لەوەڕاندنی زیاد لەپێویست، چونكە لەوەڕاندنی زیاد لەپێویست دەبێتە هۆی رووتانەوەی خاك و خێرای پێدا رۆیشتنی ئاو.
14. دروستكردنی  بەربەست (سیاج) بۆ بەرەنگاربوونەوەی رووتانەوەی  گژوگیاو دارستانەكان.

سه‌ردار عه‌بدولڕه‌حمان ئیبراهیم‌
Sardar86.rania@yahoo.com