عەقڵ و جەستەی تەندروست لەژینگەی پاكەوە سەرچاوە دەگرێت

چەمكی ژینگە لەڕۆژگاری ئەمڕۆماندا بۆتە بابەتێكی گرنگ و لەزۆربەی ناوەندە زانستی و ئەكادیمی و سیاسییەكانی جیهاندا توێژینەوەو لێكۆڵینەوەی لەبارەوە دەكرێت، ئەو چەمكە گرنگە كە لەسادەترین مانایدا گوزارشت لەپەیوەندی خۆی و هەموو بەكارهێنەرەكانی دەكات، لەئێستادا رووبەڕووی گرفتێكی گەورە بۆتەوەو سەرنجی هەموو جیهانی بۆ لای خۆی راكێشاوە، بۆیە ئێمەش ئەوەندەی بكرێت هەوڵ دەدەین لەم باسەدا لەوبارەیەوە بدوێین و هەموو هۆكارەكان، چۆنیەتی چارەسەركردنی گرفتەكەش بخەینەڕوو..

رۆژێك بۆ ژینگە
دوای ئەوەی چەمكی ژینگە بوو بە بابەتێكی باو لەفەزای ناوەندە ئەكادیمی و زانستییەكانداو دەنگدانەوەیەكی گەورەی بەدوای خۆیدا هێنا، دەستەی گشتی نەتەوەیەگكرتووەكان دوای بەستنی كۆنگرەی ستۆكهۆڵم لەسوید لەساڵی (1972)دا كە تایبەت بوو بە بواری ژینگەی سروشتی، بەشێوەیەكی فەرمی بڕیاریدا، كە ئەو رۆژە واتا (5)ی حوزەیرانی هەموو ساڵێك بكرێت بەڕۆژی جیهانیی ژینگە.
لەو كاتەوە ساڵانە لەم رۆژەدا لەسەرتاسەری جیهان ئەم بۆنەیە بەرز رادەگیرێت و چەندین چالاكی جۆربەجۆر لەوڵات و ناوچە جیاجیاكاندا بەڕێوەدەچێت، كە خۆی لەبەستنی كۆنگرەی نێودەوڵەتی و كۆنفرانس و فێستڤاڵی ژینگەیی و كۆڕو سیمینارو وۆرك شۆپ ...هتددا دەبینێتەوە، سەرجەم ئامانجەكانیش لەپێناو بەدیهێنانی ژینگەیەكی پاكدایە بۆ هەسارەكەمان و رەخساندنی كەشێكی تەندروستە بۆ مرۆڤایەتی ئێستاو نەوەی داهاتوو.
گومانی تێدا نییە، كە چەمكی ژینگەی ئەمڕۆ وەك كایەیەكی گرنگ خۆی خزاندۆتە هەموو بوارو كایەكانی مرۆڤایەتییەوەو بۆتە بابەتێكی گرنگی ژیان، ئەمە سەرەڕای ئەوەی كە بۆتە كارتێك بەدەست پارتە سیاسییەكانەوە  لەئەجینداو كارنامەو پەیڕەو پرۆگرامەكانیاندا.

مەترسییە ژینگەییەكان هەڕەشەن!
مەترسییە ژینگەییەكان دیوەزمەیەكی ترسناكن بەسەر هەسارەكەمانەوە، ئەگەر بێتو دەست هەڵنەگرین لەكارە ناشیاو و چاوچنۆكییەكانمان ئەوا بەدەستی خۆمان ژینگە لەناودەبەین و كارەساتێكی  گەورە دەخوڵقێنن و ژیانی مرۆڤایەتی دەخەینە مەترسییەوە، كە دەرئەنجامەكانی لەمانەدا دەردەكەون:
1. كەمبوونەوەی خۆراك لەڕوانگەی چەندایەتی و چۆنایەتییەوە.
2. تووانەوەی ناوچە سەهۆڵبەندانەكانی ناوچە جەمسەرییەكان، بەهۆی دیاردەی بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی گۆی زەوییەوە.
3. كەمبوونەوەی ئاوی پاكی خواردنەوە.
4. دروستبوونی دیاردەی بەبیابانیی بوون (desertification).
5. زۆربوونی دیاردەی خۆڵبارین (sand storm).
6. كەمبوونەوی رووبەری ناوچەی دارستانەكان لەجیهاندا.
7. سەرهەڵدانی دیاردەی لافاو.
8. فراوانبوون و گەشەكردنی دیاردەی شارنشین بەهۆی دیاردەی كۆچ كردنەوە.
9. بڵاوبوونەوەی نەخۆشییە درێژخایەن و هەستیارەكان.
10. وشكەساڵی و بێ بارانی و شەپۆلەكانی خۆڵبارین.
بێگومان ئەمانە هەمووی ئەنجامی چەندین توێژنەوەو لێكۆڵینەوەی وردن، كە دەیسەلمێنن بوونی ئەم مەترسییە ژینگەییانە چ هەڕەشەیەك بۆ سەر بارودۆخی ئاسایشی نەتەوەیی و ئاسایشی خۆراك و سەرهەڵدانی جەنگ و ململانێ‌ نیودەوڵەتییەكان دروست دەكەن.

كێشەكە مرۆڤە
مرۆڤ لەسەرەتای دروستبوونی لەسەر ئەم هەسارەیە هەمیشە هاوڕێی ژینگە بووەو ئاشنایەتیەكی پتەوی هەبووە لەگەڵ سروشتی دەوربەری خۆیداو بەچاوێكی رێزەوە تێی رووانیووە، بەڵام شانبەشانی پێشكەوتنە ژیارییەكانی، وردە وردە ئەو ژینگە سروشتییەی كەوتە بەرشاڵاوی هەوڵە شەڕانگێزەییەكانی و، ئیدی بۆ بەرژەوەندییەكانی خۆی سڵی لەهیچ بەهایەكی مرۆڤایەتی نەكردەوە، بەوەش ژینگە بووە سامانێك بەدەست كۆمپانیا قۆرغكارو سەرمایەدارەكانی جیهان و بێ گوێدانە هیچ مەترسییەك بۆ سەر ئایندەی مرۆڤایەتی، ئەم هەسارەیە بەخراپترین شێوە بەکاردەهێنرێت.
ئاشكرایە مرۆڤ بۆ هەوڵە چاو برسییەكانی خۆی، ژینگەی خستۆتە مەترسییەوە هەر خودی خۆشی باجی ئەم خەم ساردییەی دەدات و ئایندەی نەوەكەی بەدەستی خۆی زیندەبەچاڵ دەكات.
ئێستا كە هەوڵە بێوچانە تەماعكارییەكانی مرۆڤ بۆتە هۆی دەركەوتنی چەندین مەترسی ژینگەی، كە هەڕەشەن بۆ سەر ئاسایشی مرۆڤایەتی و هەسارەكەمان و زەنگی مەترسیدارن بۆ دۆخ و ئایندەیەكی نەخوازراو كە مرۆڤ خۆی خوڵقێنەرێتی «ئینجا وا خەریکە مرۆڤ لەم خەوە خەفڵەت گیریەی بەخەبەردێت» وردتر بڵێین دوا بەدوای ئەو هەڕەشە ژینگەییانە جیهان لەنیوەی سەدەی بیستەوە كاتێك كە زانی ترسناكی ئەو مەترسییانە بۆ سەر مرۆڤایەتی چەندە، ئیتر قسە کردن لەسەر ژینگە بوو بە ئەمری واقیع، بۆیە رێكخراوو سەركردە جیهانییەكان و پارت و رێكخراوە مەدەنییەكان، چیتر نەیانتوانی بێدەنگی هەڵبژێرن لەبەرامبەر دۆخێكی مەترسیداردا، كە «مرۆڤ خۆی سەپێنەرو سپۆنسەریەتی».
ئێستا جیهان بەچاوێكی ترەوە دەڕوانێتە ئایندەو هەوڵەكانی بۆ پاراستنی ژینگەو هەموو  بوونەوەرەكانیشی بەردەوامە، چونكە گوومانی تێدا نییە، کە «جەستەو عەقڵی تەندروست، لەژینگەیەكی پاكەوە سەرچاوە دەگرێت».

كۆنگرەو هەوڵە نێودەوڵەتییەكانی پاراستنی ژینگە
لەپێناو بەدیهێنانی ژینگەیەكی پاكدا خۆشبەختانە هەوڵە نێودەوڵەتیەكانیش بەردەوامن بۆ بەدیهێنانی میكانیزمێكی گونجاو بۆ پاراستنی هەسارەی زەوی، ئەم هەوڵانەش خۆی لەبەستنی كۆنگرە نیودەوڵەتییە تایبەتییەكانی ژینگەدا دەبینێتەوە، كە بریتین لەكۆنگرەكانی..
- ستۆكهۆلم لەساڵی (1972)دا.
- نایرۆبی لەساڵی (1982) لەكینیا.
- ڤییەنا لەساڵی(1985)دا.
- مۆنتریاڵ ساڵی (1987) لەكەنەدا.
- كۆنگرەی لووتكەی زەوی كە لەساڵی (1992)دا لەرۆدیوجانیرۆی بەرازیل بەسترا.
- رێكەوتنامەی كیۆتۆ كە ساڵی (1997) لەژاپۆن بەسترا.
- كۆنگرەی لووتكەی جیهانی كە ساڵی (2002) لەجونهانسبیرگ لەئەفەریقای باشوور بەسترا.
- لووتكەی نیویۆرك ساڵی (2007).
-  كۆبنهاگن (2010) لەدانیمارك.
ئەم هەوڵانە كە هەموویان لەپێناو پاراستنی ژینگەی هەسارەی زەوی بەستراون، پەرۆشی دەوڵەتە زلهێزەكان و رێكخراو و ناوەندە سیاسی و رێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی دەردەخەن، لەپێناو بەدیهێنانی ژینگەیەكی پاك و دروستبوونی گیانی هاوبەش و بەرزكردنەوەی هۆشیاری تاك و پابەندبوون بە مەرج و خاڵی رێكەوتننامە جیهانیی و ناوخۆییەكانەوە.

ئەركی ئێمە
جیا لەهەوڵە نێودەوڵەتییەكان، پێویستە لەسەر هەر تاكێكی كۆمەڵگە بەگیانیكی بەرپرسیارانەوە دوور لەهەر رەهەندێكی نەتەوەیی و سیاسی و بەرژەوەندییانە هەوڵەكانی خۆی بخاتە گەڕ، لەپێناو بەدیهاتنی ژینگەیەكی پاك و تەندروستدا، هەروەها پێویستە لەسەر كەناڵە میدیاییەكان (بیستراو، بینراو، خوێنراو) گرنگی تەواو بەو بوارە بدەن، بۆئەوەی هۆشیارییەكی تەواو لەسەر ئەو لایەنە بەدی بێت، بوونی سیستمێكی پەروەردەیی باشیش پێویستە، بۆ دروستكردنی نەوەیەك كە ژینگەكەی خۆی خۆش بووێت و پارێزگاری و بەرگریی لێ بكات لەپێناو بەدیهێنانی ژیانێكی ئاسوودەو خۆشبەختدا بۆ هەموو مرۆڤایەتی، «ژینگە ماڵ و موڵكی هەموومانە» بوونی هەر ناتەواویەكیش لەڕەگەزەكانیدا مانای ناتەواویە لەخودی پەروەردەو رەفتارەكانی ئێمەی مرۆڤدا.

سه‌ردار عه‌بدولڕه‌حمان ئیبراهیم‌
Sardar86.rania@yahoo.com 

لێدوانێك بنووسە