وشكبوونی ده‌ریاچه‌ی ئۆراڵ‌ و له‌ده‌ستدانی سامانێكی سروشتی ‌

ده‌ریاچه‌ی (ئۆراڵ) یه‌كێكه‌ له‌و ده‌ریاچه‌ سروشتیانه‌ی جیهان كه‌ به‌ چواره‌مین ده‌ریاچه‌كانی جیهان داده‌ندرێت‌و ده‌كه‌وێته‌ نیوان وڵاتانی ئوزبه‌كستان‌و كازاخستان كه‌ دوو وڵاتی یه‌كێتیی سۆڤێتی پێشوو بوون. سه‌ره‌رای ئه‌مه‌ش هه‌ریه‌كه‌ له‌رووباری (سیرداریاو ئاموداریا) كه‌ ده‌كه‌ونه‌ نێوان وڵاتانی كازاخستان‌و توركمانستانه‌وه‌، ده‌ڕژێنه‌ ناو ئه‌م ده‌ریاچه‌یه‌و هۆكارێكی سه‌ره‌كی زۆربوونی ئاوی ده‌ریاچه‌كه‌ن. ئه‌م ده‌ریاچه‌یه‌ رۆڵێكی گرنگی گێراوه‌ له‌ژیانی دانیشتوانی ناوچه‌كه‌و وڵاتانی ده‌وروبه‌ری له‌بواری بازرگانیی‌و كشتوكاڵ‌و كه‌شتیوانیی. به‌ڵام ئه‌وه‌ی جێگای داخه‌ له‌م ساڵانه‌دا گه‌وره‌ترین كاره‌ساتی ژینگه‌یی به‌خۆوه‌ بینی ئه‌ویش بریتی بوو له‌ وشكبوون‌و بچووك بوونه‌وه‌ی روبه‌ری ده‌ریاچه‌كه‌ (بانكی موون) سكرتێری گشتی نه‌ته‌وه‌ یه‌گكرتووه‌كان له‌میانه‌ی سه‌ردانێكیدا بۆ ده‌ریاچه‌كه‌ ئاماژه‌ی به‌وه‌كرد، كه‌ وشكبوونی چواره‌م ده‌ریاچه‌ی جیهان له‌ئه‌نجامی گۆڕانكارییه‌كانی كه‌ش‌وهه‌وا، زه‌نگێكی مه‌ترسییه‌ دانیشتوانی گۆی زه‌وی.

ئاودێرییش هۆكاری وشكبوونه‌
گه‌وره‌ترین ململانێ ده‌رباره‌ی كێشه‌ی ئاو له‌رۆژگاری ئه‌مرۆماندا له‌ناوچه‌ جه‌نجاڵ نشینه‌كانی ناوه‌ڕاستی كیشوه‌ری ئاسیادایه‌ یه‌كێتی سۆڤێتی جاران‌و كۆماره‌كانی یه‌كێكن له‌و ناوچانه‌ی كه‌ مه‌ترسی زیاتریان له‌سه‌ره‌ ئه‌ویش به‌هۆی وشكبوونی رێڕه‌وه‌ ئاوییه‌كان‌و ده‌ریاچه‌ی ئۆراڵه‌وه‌.
به‌كارهێنانی ئاوو زیادبه‌فیرۆدانی به‌شێوه‌یه‌كی بێبه‌رنامه‌ له‌بواری ئاودێریدا له‌وڵاتانی ناوه‌ڕاستی ئاسیادا هۆكارێكن بۆ وشكبوونی رووبه‌رێكی زۆری ده‌ریاچه‌ی ئۆراڵ. زانایانی بواری كه‌شناسی ده‌ڵێن ناتوانین چاره‌سه‌ری پێویست‌و گونجاو بدۆزینه‌وه‌ جگه‌ له‌سوودوه‌رگرتن نه‌بێت زیادكردنی ئاو بۆ ده‌ریاچه‌كه‌ ئه‌ویش به‌پشت به‌ستن به‌م رێگایانه‌ی خواره‌وه‌:
1- كه‌مكردنه‌وه‌ی به‌كارهێنانی ده‌ریاچه‌كه‌ له‌بواری ئاودێریداو پشتبه‌ستن به‌هونه‌رو شاره‌زایی پێویست له‌بواری به‌كارهێنانی چه‌ندێتی ئاودا. كۆماره‌كانی ناوه‌ڕاستی ئاسیا رووبه‌رێكی فراوان له‌زه‌وییه‌ كشتوكاڵییه‌كانیان ده‌كه‌نه‌ به‌رهه‌می لۆكه‌. له‌لایه‌كی تره‌وه‌ گه‌شه‌كردنی خێرای بواری ئابووری له‌م ئاسته‌ی ئێستادا هۆكارێكن بۆ زیاد له‌پێویست به‌كارهێنانی ئامێره‌ ته‌كنه‌لۆجییه‌كان له‌بواری پرۆژه‌ ئاودێرییه‌كاندا. هه‌روه‌ها هه‌ریه‌كه‌ له‌ رووباری (سیرداریا‌و ئاموداریا) كه‌ به‌ كۆماره‌كانی ناوه‌ڕاستی ئاسیادا تێپه‌ر ده‌بن‌و به‌كارهێنانیان به‌شێوه‌یه‌كی فراوان‌و زیاد له‌پێویست، مه‌ترسی ده‌بێت بۆسه‌ر ئاینده‌ی ده‌ریاچه‌ی ئۆراڵ.
2- به‌ده‌ستهێنانی ئاو له‌ڕێگای دروستكردنی چه‌ند به‌نداوێك‌و راكێشانی چه‌ند جۆگایه‌كی ئاو له‌ رووباره‌كانی خۆرئاوای سیبریا به‌ره‌و ده‌ریاچه‌ی ئۆراڵ. ئه‌م هه‌نگاوه‌ گرنگیی زۆری پێدرا به‌تایبه‌تی له‌ساڵی 1980دا، ئه‌ویش وه‌ك پرۆژه‌یه‌ك له‌سه‌رده‌می ده‌سه‌ڵاتی (گورباچۆف)دا خرایه‌ڕوو. به‌مه‌به‌ستی ره‌وینه‌وه‌ی كاره‌ساته‌ ژینگه‌ییه‌كان. به‌ڵام ئه‌م پرۆژه‌یه‌ پشتگوێ خراو نه‌چووه‌ بواری جێبه‌جێكردنه‌وه‌، چونكه‌ له‌لایه‌ك تێچوونی زۆر بوو له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ ئه‌م هه‌نگاوه‌ نابێته‌ جێگره‌وه‌یه‌ك بۆ چاره‌سه‌ركردنی ئه‌و كێشه‌ ژینگه‌ییانه‌ی كه‌ رووبه‌ڕووی ناوچه‌كانی حه‌وزی ده‌ریاچه‌ی ئۆراڵ ده‌بنه‌وه‌، به‌ڵام دواتر وڵاتانی كۆماری ئاسیا هه‌وڵیاندا چاره‌سه‌رێك بدۆزنه‌وه‌، ئه‌ویش راكێشانی ئاو بۆ ده‌ریاچه‌كه‌ له‌ رووباره‌كانی ناوچه‌كانی سیبریا بۆ ده‌ریاچه‌ی ئۆراڵ. به‌ڵام ده‌ركه‌وت كه‌ چاره‌سه‌ركردنی ئه‌م كێشه‌یه‌ شتێكی وه‌ها ئاسان نییه‌ پێویستی به‌هاوكاری‌و یارمه‌تیدانی ده‌وڵه‌تانی ده‌وروبه‌ر هه‌یه‌.

زیانێكی زۆری له‌ راوه‌ماسی داوه‌
وه‌كو پێشووتر ئاماژه‌مان پێكرد كه‌ ده‌ریاچه‌ی ئۆراڵ به‌چواره‌مین ده‌ریاچه‌ی جیهان داده‌ندرێت. له‌ساڵی 1960دا ئه‌و ده‌ریاچه‌یه‌ (40%)ی رووبه‌ره‌كه‌ی كه‌میكرد‌و بڕی ئاوه‌كه‌یشی به‌ڕێژه‌ی (60%) كه‌میكرد. به‌و هۆیه‌شه‌وه‌ رووبه‌رێكی فراوانی ئاوه‌كه‌ دوای له‌ده‌ستدانی ئه‌و ئاوه‌ زۆره‌ بووه‌ ناوچه‌یه‌كی وشكانی. سه‌باره‌ت به‌ داهاتی راویش، راوچییه‌كانی ناوچه‌كه‌ به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ ساڵانی پێشوو نزیكه‌ی 100 كیلۆمه‌تر ده‌بڕن تاده‌گه‌نه‌ كه‌ناری ده‌ریاچه‌كه‌. له‌نوسراوێكی كه‌شتییه‌كی به‌جێماوی له‌كاركه‌ووتوو له‌نزیك كه‌ناره‌كه‌ نوسراوه‌ (بمبه‌خشه‌ ئۆراڵ، بگه‌ڕێوه‌ بۆ دۆخی پێشووتر).
به‌رهه‌مهێنانی سامانی ماسی له‌و ناوچه‌یه‌ پێشتر ده‌گه‌یشته‌ 50 هه‌زار تۆن له‌ساڵێكدا. به‌ڵام ئێستا سامانی ماسی له‌م ده‌ریاچه‌یه‌ شتێكی ده‌گمه‌نه‌. ئه‌مه‌ش ده‌ره‌نجامی كاره‌ساته‌ ژینگه‌ییه‌كانه‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ش به‌كارهێنانی چه‌ندین ملیار تۆن له‌په‌ینی كیمیای له‌بواری كشتوكالێدا به‌تایبه‌تی له‌ساڵانی حه‌فتاكاندا. هه‌روه‌ها تێكه‌ڵبوونی ئه‌و مه‌وادانه‌ به‌هۆی كه‌شتییه‌ بارهه‌ڵگره‌كانه‌وه‌ به‌ناو ئاودا به‌ڵگه‌یه‌كی تری ئه‌م راستیه‌ن، سه‌ره‌رای فرێدانی پاشه‌رۆی كارگه‌ پیشه‌سازییه‌كان به‌ ئاوی ده‌ریاچه‌كه‌دا. كه‌ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی ژه‌هراویبوونی ئاوی ده‌ریاچه‌كه‌‌و مه‌ترسی بڵاوبوونه‌وه‌ی چه‌ندان نه‌خۆشی، وه‌ك (سه‌ره‌تانی قوڕگ)، هه‌روه‌ها به‌كارهێنانی ده‌رمانه‌ رشێنه‌كان له‌بواری كشتوكالێدا زیاد له‌پێویست هۆكارێكی تری مه‌ترسی پیس بوونه‌كه‌یه‌ كه‌ به‌هۆی دابارینه‌وه‌ ئه‌و مه‌وادانه‌ ده‌گوازرێنه‌وه‌ به‌ره‌و قوڵایی ده‌ریاچه‌كه‌و پاشان نیشتنیان بۆ ماوه‌یه‌كی دوورو درێژ‌و كه‌ڵه‌كه‌بوونیان له‌ ناو بنكی ده‌ریاچه‌كه‌دا.

پیسبوونی ئاوی ئۆراڵ
 پیسبوونی ئاوی ده‌ریاچه‌كه‌ بۆته‌ هۆی بڵاوبوونه‌وه‌ی چه‌ندین نه‌خۆشی ترسناك وه‌ك (كه‌مبوونی خوێن، هه‌وكردنی جگه‌ر، سوتانه‌وه‌ی بۆری هه‌ناسه‌دان‌و سییه‌كان ..هتد) زیادبوون‌و فراونبوونی كێشه‌كه‌ زیاتر ده‌گه‌رَێته‌وه‌ بۆ زیاد به‌كارهێنانی ئاو له‌بواری ئاودێری كشتوكاڵیدا به‌تایبه‌تی به‌رهه‌مهێنانی لۆكه‌. هه‌روه‌ها زۆربه‌ی وڵاتانی ده‌وروبه‌ر سوود له‌ئاوی رووباری سیرداریاو ئاموداریا ده‌بینن له‌بواری ئاودێریدا ساڵانه‌ (40) ملیار مه‌تر سێجا. ئاوی هه‌ردوو رووباره‌كه‌ به‌كارده‌هێندرێت.
حكومه‌تی سۆڤێت له‌ماوه‌ی (30) ساڵی رابردوودا چه‌ندین كه‌ناڵی ئاوی له‌سه‌ر رووباره‌كان دروستكردووه‌ بۆ پرۆژه‌ تایبه‌تییه‌كانی ئاودێری‌و گه‌ڕاندنه‌وه‌ی رووبه‌ری ئاوی ده‌ریاچه‌كه‌ بۆ دۆخی پێشوو تر. سه‌ره‌رای ئه‌مه‌ش چڕی باران بارین هۆكارێكی تری سروشتییه‌ بۆ دووباره‌ گه‌ڕاندنه‌وه‌ی ئاستی ئاوی ده‌ریاچه‌كه‌ بۆ دۆخی پێشووتر به‌ڵام له‌وه‌رزی كشتوكاڵێدا زیادبه‌كارهێنان‌و به‌فیرۆدانی ئاو به‌شێوه‌یه‌كی بێبه‌رنامه‌ هۆكارێكی تره‌ بۆ دووباره‌ دروستبوونه‌وه‌ی كاره‌ساته‌كه‌.
سه‌ره‌تای ده‌ركه‌وتنی ده‌ره‌نجامه‌كانی وشكبوونی ده‌ریاچه‌كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ دروستكردنی كه‌ناڵێكی ئاو به‌ناوی (كاراكوم) له‌سه‌ر رووباری ئامووداریا له‌باشووی توركمانستان، به‌مه‌به‌ستی به‌راوكردنی زه‌وییه‌ كشتوكاڵییه‌كانی ناوچه‌كه‌. درێژی ئه‌م كه‌ناڵه‌ هه‌زارو 300 كیلۆمه‌تره‌‌و به‌درێژترین كه‌ناڵ داده‌ندرێت له‌جیهاندا. ئه‌م كه‌ناڵه‌ توانای گلدانه‌وه‌و راكێشانی 225 ملیار مه‌تر سێجا ئاوی هه‌بووه‌ له‌ماوه‌ی سێ ساڵدا.
زیادبه‌كارهێنانی چه‌ندێتی ئاو گرنگه‌ بۆ بواری ئاودێریی له‌دروشمێكیاندا خه‌ڵكی ناوچه‌كه‌ ده‌ڵێن (به‌رهه‌می لۆكه‌ زۆر گرنگتره‌ له‌نرخه‌كه‌ی) هه‌موو ئه‌وانه‌ هۆكارێك بوون بۆ به‌كارهێنانی ئاو زیاد له‌توانا سروشتییه‌كه‌ی خۆی. به‌كارهێنانی ئاو له‌هه‌ندێك ناوچه‌دا به‌تێكڕا ده‌گاته‌ (1750-3600) ملم. له‌كاتێكدا (1300) ملم گونجاوه‌ بۆ ئاودانی به‌رهه‌مه‌ كشتوكاڵییه‌كانی ناوچه‌كه‌. ئه‌گه‌ر ئه‌و زیاده‌یه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ ناو ده‌ریاچه‌كه‌ به‌شێوازه‌ سروشتییه‌كه‌ی خۆی تاڕاده‌یه‌ك ده‌تواندرێت كێشه‌كه‌ چاره‌سه‌ر بكرێت. به‌ڵام سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ش دیارده‌ی به‌هه‌ڵمبوون‌و به‌رزبوونه‌وه‌ی پله‌ی گه‌رمی به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ ساڵانی تردا هۆكارێكی تری كه‌مبوونه‌وه‌‌و بچووك بوونه‌وه‌ی رووبه‌ری ده‌ریاچه‌كه‌و گۆڕینیه‌تی بۆ ناوچه‌ی وشكانی.
ئاستی ئاوی ده‌ریاچه‌ی ئۆراڵ له‌ساڵانی (1930-1958) له‌ (10 بۆ 50) ملیار مه‌تر سێجا كه‌می كردووه‌. هه‌روه‌ها گۆڕینی رێره‌وی ئاوی رووباری سورداریا گه‌یشتنی به‌ده‌ریاچه‌ی ئۆراڵ له‌ماوه‌ی نێوان ساڵنی (1974-1968) به‌هۆی به‌كارهێنانی زیاد له‌پێویست. ئه‌مه‌ش زه‌نگی مه‌ترسی بوو بۆ ده‌سه‌ڵاتدارانی ناوچه‌كه‌. دواتریش هه‌وڵدرا كه‌ ته‌واوی ناوچه‌ی وشكبووی ده‌ریاچه‌كه‌ بكرێت به‌ناوچه‌یه‌كی به‌رهه‌مهێنانی كشتوكاڵیی به‌تایبه‌تی لۆكه‌.

گۆرانكارییه‌كانی ئاووهه‌وا
یه‌كێكی تر له‌دیارده‌ ژینگه‌ییه‌كانی ده‌ریاچه‌ی ئۆراڵ گۆرانكارییه‌كانی ئاووهه‌وایه‌ كه‌ بۆته‌ مایه‌ی بایه‌خپێدانی سه‌رجه‌م ناوه‌نده‌كانی توێژینه‌وه‌و كارو به‌رنامه‌ی حكومه‌ت‌و ده‌زگاو رێكخراوه‌ مه‌ده‌نییه‌كان. ئه‌م ده‌ریاچه‌یه‌ش به‌ده‌ر نه‌بووه‌ له‌مه‌ترسی ئه‌م دیارده‌یه‌ كه‌ ئێستاكه‌ جیهانی به‌خۆوه‌ سه‌رقاڵ كردووه‌. بێگومان بچووك بوونه‌وه‌و هه‌ڵكشانی ئاوی ده‌ریاچه‌كه‌ به‌ره‌و ناوه‌راست‌و وشكبوونی كه‌نار ده‌ریاكان هۆكارێكن كه‌ دیارده‌ی به‌رزبوونه‌وه‌ی پله‌كانی گه‌رمی رۆلێكی كاریگه‌ریان گێراوه‌ له‌ دیارده‌یه‌دا. هه‌روه‌ها به‌ستنی ده‌ریاچه‌كه‌ به‌تایبه‌تی له‌وه‌رزی زستاندا هۆكارێكه‌ بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی به‌رهه‌می لۆكه‌‌و ئاڵوگۆڕی كه‌شتییه‌ بارهه‌ڵگره‌كان. ناتوانرێت كۆسپه‌كانی به‌رده‌م گه‌شه‌پێدانی كه‌رتی كشتوكاڵی چاره‌سه‌ر بكرێت تاچاره‌سه‌رێك بۆ قه‌یرانی ئاو له‌ناوچه‌كه‌ دانه‌ندرێت. ئه‌مه‌ش بێگومان به‌گه‌ڕانه‌وه‌ی ئاستی ئاوی ده‌ریاچه‌كه‌ ده‌بێت بۆ دۆخی سروشتی پێشووی.
یه‌كێك له‌چاره‌سه‌ره‌كان ئه‌وه‌یه‌، كه‌ناڵێكی دوو هه‌زار كیلۆمه‌تری له‌ رووباری (ئوب وارتوس)ه‌وه‌ رابكێشرێت بۆسه‌ر رووباره‌كانی (سیرداریا‌و ئاموداریا)و كه‌ ئاوه‌كه‌یان زیاد بكات‌و دواتر بڕژێته‌ ده‌ریاچه‌ی ئۆراڵه‌وه‌. به‌ڵام ئه‌ركێكی قورسه‌و چاوه‌ڕوانییه‌كی زۆری ده‌وێت.

وێنەی دەریاچەی ئۆرال لە نێوان ساڵی ١٩٨٩ بۆ ٢٠٠٨ - ناسا
سه‌ردار عه‌بدولڕه‌حمان ئیبراهیم‌

لێدوانێك بنووسە